“Unë jam një besimtar i vendosur në fuqinë e arkitekturës,” thotë Edi Rama, i cili, që prej humbjes së Viktor Orbán në Hungari, është tani kryeministri me mandatin më të gjatë në Evropë, “për të energjizuar një vend, për t’i dhënë një vendi dhe njerëzve të tij një ndjenjë përkatësie dhe të ardhmeje, dhe për të ndikuar – shumë fuqishëm – mënyrën se si njerëzit mendojnë për veten e tyre.” Shumica e vendeve evropiane, beson Rama, e kanë harruar si bëhet kjo.
“Udhëheqësi i fundit i madh evropian që e mendoi arkitekturën si instrument transformimi dhe identifikimi ishte [François] Mitterrand.” Presidenti i ndjerë francez porositi një seri projektesh të mëdha – piramidën e Luvrit, Grande Arche në La Défense, operën Bastille – që ridefinuan imazhin e Parisit në vitet 1980 dhe 1990. Rama po përpiqet të bëjë diçka të ngjashme me vendin e tij, Shqipërinë, dhe kryeqytetin e saj, Tiranën.
Jo të gjithë janë të magjepsur. Disa raporte ndërkombëtare kanë nxjerrë në pah lidhje të ngushta midis krimit të organizuar në Shqipëri dhe ndërtimit. Kritikët e Ramës pyesin si mund të përballojë Shqipëria, e cila është e vogël dhe jo e pasur, ndërtime kaq luksoze dhe të gjera nëse jo përmes pastrimit të parave. Dhe sa shqiptarë mund të përballojnë të blejnë një apartament në këto zhvillime të reja, ku një apartament me një dhomë gjumi mund të kushtojë 500,000 € (435,000 £)?
Ka gjithashtu kundërshtim ndaj një marrëveshjeje qeveritare me dhëndrin e Donald Trump, Jared Kushner, për të zhvilluar një resort luksoz në ishullin Sazan, një ish-bazë nëndetësesh që është quajtur “bastioni i fundit i egërsisë në Mesdhe”. Dyzet e një organizata mjedisore nga 28 vende kanë kërkuar ndalimin e projektit.
Ndërtesa e zyrës së kryeministrit jep dëshmi të magjepsjes së tij me arkitekturën. Ka një oborr të mbushur me kopshte të varura me struktura druri nga austriaku rreth të dyzetave Chris Precht, i cili e përshkruan veten si “arkitekt ditën, ëndërrimtar natën”, dhe që kërkon të trajtojë sfida globale si “humbja e biodiversitetit dhe mungesa e empatisë” përmes “një ndryshimi perspektive dhe ndërgjegjeje”.
Edhe ndjenja teatrale e Ramës është e dukshme. Ka salla të veshura me koka të mëdha nga statuja të periudhës komuniste. Zhurma e një papagalli në kafaz mbush korridoret. Rama është artist përveçse politikan, dhe zyra e tij personale është e mbuluar me vizatimet e tij. Ai është 6 ft 7 in (rreth 2.01 m) i gjatë pa këpucë (që, meqë i ka hequr gjatë intervistës, është mënyra si e gjej). Gjatësia e tij krijon kontraste të forta me liderë më të shkurtër si Giorgia Meloni dhe Volodymyr Zelensky. Ai është, më thonë njerëz që e njohin, “një politikan jashtëzakonisht i zgjuar”, me “aq shumë karizëm sa pothuajse shpërthen nga brenda”.
Puna e tij përfshin ekuilibra politikë. Anëtarësimi në Bashkimin Evropian është qëllimi kryesor i administratës së tij, por ai ka kritikuar BE-në për refuzimin e bisedimeve direkte me Vladimir Putin. Ai gjithashtu e ka bërë Shqipërinë pjesë të “bordit të paqes” të Trump, duke lavdëruar presidentin amerikan për “angazhimin e tij të fortë dhe lidershipin vizionar”. Kjo lëvdatë bie ndesh me një bust të Abraham Lincoln-it, i vendosur në dyshemenë mermeri të zyrës personale të Ramës, që vështron me çudi një përmbledhje të tweet-eve të Trump-it.
Nga një tarracë në çati, mund të shihet si po formohet horizonti nën ndikimin e Ramës. Kullat, në një qytet që më parë ishte me ndërtime të ulëta, janë shumë të larmishme. “The Rock” i Tiranës, një ndërtesë banimi 26-katëshe në formën e një koke gjigante, supozohet të jetë ajo e heroit kombëtar mesjetar Skënderbeu, por mendohet se i ngjan Ramës, është drejt përfundimit. Është një monument parodik – megalomani ironike, një sfond për selfie turistike – forma e tij komplekse mbahet nga një rrjet i dendur çeliku.
Shqipëria, thotë kryeministri, “është bërë një vend ku ka përqendrimin më të lartë të arkitektëve të njohur në botë”. Ai i quan ata “Ushtria ime e Arkitektëve”, duke shtuar: “Ne kemi një grup chat-i dhe është shumë qesharak, sepse sa herë ka një çmim në botë, ai fitohet nga një pjesë e kësaj ushtrie shqiptare të arkitektëve.” Ai përmend emra nga Spanja, Italia, Japonia, Meksika, Amerika e Jugut, SHBA.
Arkitektët, nga ana e tyre, duken të kënaqur nga mundësitë që Rama u jep për të shprehur veten, pa pengesën e asaj që njëri prej tyre e quan “procedura dhe protokolle të panevojshme”. Një tjetër thotë: “Ke mundësinë të bësh arkitekturë me shpejtësi dhe liri që nuk e ke në Holandë apo Gjermani.” Mesazhet në grupin WhatsApp të “Arch Army”, të cilat i kam parë, janë plot lëvdata: “faleminderit që je i guximshëm”, thotë një në përgjigje të fjalimit të Ramës për bordi i paqes. “Bravo shumë bukur,” thotë një tjetër për ekspozitën “Chrysalizing” të skulpturave të Ramës në një galeri në Berlin. Dikush poston një foto të Ramës së ri, me pamje tërheqëse; poshtë shfaqen emoji zemrash.
Ai sapo është bërë anëtar nderi i Royal Institute for British Architects; citimi, nga arkitektja londineze Amanda Levete, vlerëson “vizionin e tij poetik për vendin” dhe e quan atë “një thirrje e qartë dhe një masterclass shprese”. Një arkitekt në grup shkroi: “Duhet të jetë një nga çmimet më domethënëse ndonjëherë në fushën e arkitekturës.” Një tjetër shkroi: “Je një engjëll për kauzën e arkitekturës.” Vetë Rama shkroi: “U turpërova ta ndaj, sepse është një trofe nga gjaku i Ushtrisë së Arkitektëve.”
Shqipëria është një vend me rreth 2.75 milionë banorë, i kapur mes fuqive më të mëdha në të gjitha drejtimet. Që nga pavarësia në 1912, udhëheqësit e saj kanë përfshirë mbretin autoritar Zog dhe diktatorin komunist Enver Hoxha, me një periudhë pushtimi gjatë luftës në mes. Fundi i komunizmit në fillim të viteve 1990 u pasua nga kaos dhe dhunë të brendshme. Në këtë shekull është bërë më e qëndrueshme dhe më e begatë, por mbetet një nga vendet më të varfra në Evropë. Shpopullimi, i shkaktuar nga emigracioni dhe lindshmëria në rënie, është një shqetësim serioz.
Në moshën 61-vjeçare, Rama ka jetuar pjesën më të madhe të kësaj historie. Ai është djali i një artisti, Kristaq Rama, i cili ishte afër qeverisë represive të Hoxhës, për të cilën bëri skulptura monumentale, përfshirë statujën 12-metërshe “Nëna Shqipëri”. Rama i ri ishte kryetar bashkie i Tiranës nga 2000 deri në 2011 dhe kryeministër që nga viti 2013. Në detyrën e parë u bë i famshëm ndërkombëtarisht duke i bërë ndërtesat gri të qytetit të ngjyroseshin me ngjyra të ndezura – një mënyrë e lirë për ta gjallëruar qytetin.
Ai gjithashtu hoqi mijëra ndërtime të paligjshme të ngritura në hapësirat e hapura të Tiranës gjatë viteve kaotike ’90. Filloi iniciativa për ta bërë qytetin më të gjelbër dhe më të ecshëm, që vazhdoi nën aleatin e tij Erion Veliaj, kryetar bashkie që nga viti 2015. Një rezultat ishte transformimi i Sheshit Skënderbej, hapësira më e rëndësishme publike e Tiranës, nga një rrethrrotullim i rrëmujshëm në një shesh këmbësor të shtruar me 30 lloje guri shqiptar. Struktura të fshehura uji nxjerrin në pah ngjyrat natyrore të sipërfaqes së tij të lehtë të pjerrët, dhe gjelbërimi krijon zona hije. I projektuar nga arkitektët belgë 51N4E dhe përfunduar në 2017, fitoi çmime ndërkombëtare.
Tani “Ushtria e Arkitektëve” po marshon më tej. Propozimet përfshijnë një kullë të kuqe të përdredhur nga Bofill Taller de Arquitectura i Barcelonës. Një kullë 50-katëshe është në ndërtim, e përbërë nga dy pjesë që mbështeten mbi njëra-tjetrën; e frymëzuar, sipas arkitektëve portugezë OODA, nga piktura “Puthja” e Gustav Klimt. Arkitektët holandezë të “The Rock” të Tiranës, MVRDV, kanë projektuar gjithashtu Grand Ballroom, një arenë sportive me 6,000 vende me hotel dhe hapësira tregtare në formë sferike.
“Me pëlqen që ata nuk kanë koncept normaliteti në Shqipëri,” ka thënë një arkitekt i favorizuar nga Rama. “Mund të paraqesësh ide që në vende të tjera do të hidheshin poshtë menjëherë.”
Projektet në fjalë janë kryesisht apartamente dhe ndërtesa zyrash të ndërtuara nga zhvillues pronash, të cilët nxiten fuqishëm të punësojnë studio ndërkombëtare të njohura. Arkitektët ndonjëherë zgjidhen me konkurs. Rama është shpesh i përfshirë ngushtë në këto vendime. “Ka një garë për ta impresionuar atë,” thotë një prej arkitektëve. “Ai patjetër ka të preferuarit e tij.”
Ka edhe punë publike, si rinovimi i piramidës së viteve 1980 nga MVRDV, fillimisht e ndërtuar për të përkujtuar Hoxhën, dhe një rinovim i plotë i Muzeut Historik Kombëtar. Dhe ka projekte si Mangalem 21, një kompleks shumëngjyrësh me mbi 1,230 apartamente të mesme në periferi nga studioja holandeze OMA. Sheshet dhe arkadat e tij, të papërfunduara në skaje, janë plot jetë, në një mënyrë që nuk e gjen shpesh në zhvillime të reja.
Anëtarë të “Ushtrisë së Arkitektëve” po punojnë gjithashtu gjerësisht jashtë kryeqytetit, veçanërisht në bregdetin e bukur, i cili është më pak i zhvilluar se shumica e Mesdheut. Një nga teoritë pas përdorimit të arkitektëve të famshëm të huaj është se ata mund të bëjnë një punë më të mirë se zhvilluesit që shkatërruan brigjet e Spanjës apo Greqisë. “Mos u bë si Alicante,” thotë një arkitekt.
E pyes Ramën nëse individualiteti i projekteve të reja është një reagim ndaj uniformitetit të komunizmit. “Dëgjo,” thotë ai. “Ne kaluam nga një ekstrem në tjetrin, në çdo kuptim. Kishim 5,000 makina në gjithë vendin dhe sot kemi afro një milion. Nuk kishim fare pronë private dhe tani kemi përqindjen më të lartë të shtëpive private në Evropë – 94%. Sepse pas komunizmit, të gjithë morën shtëpinë ku jetonin. Kishim mesatarisht 2,500 turistë në vit; tani kemi 12 milionë.”
Dy ditë para takimit tim me Ramën, pati një protestë të opozitës jashtë zyrës së tij. Ajo përfshinte një rresht figurash të prera me kostume portokalli, që përfaqësonin ministra të akuzuar për krim. Në qendër ishte një figurë me fytyrën e Ramës e montuar mbi trupin e Nicolás Maduro-s, ish-presidentit të Venezuelës, i prangosur nga autoritetet amerikane. Sugjerimi ishte që Rama duhet të pësojë fatin e Maduro-s.
Opozita zyrtare, Partia Demokratike e Shqipërisë, nuk ka paraqitur prova të drejtpërdrejta për veprimtari kriminale të Ramës, dhe kredibiliteti i saj nuk ndihmohet nga fakti që kryetari i saj, ish-kryeministri Sali Berisha, është arrestuar vetë për akuza korrupsioni (që ai i mohon), dhe në 2021 është sanksionuar nga SHBA.
Por disa agjenci ndërkombëtare kanë shprehur gjithashtu shqetësim për nivelin e kriminalitetit në vend.
Një raport i vitit 2025 nga Departamenti i Shtetit i SHBA tha se, ndonëse “Shqipëria vazhdon të bëjë përparim” në regjimin e saj kundër pastrimit të parave, paratë e fituara nga trafiku i drogës dhe njerëzve dhe mashtrimet në kontrata qeveritare ende kanalizohen “përmes blerjeve të pasurive të paluajtshme, projekteve të ndërtimit, aseteve virtuale dhe zhvillimit të bizneseve”. Një draft-raport i Parlamentit Evropian në shkurt përfundoi se korrupsioni mbetet “një sfidë serioze”.
Qeveria e Ramës po hetohet gjithashtu nga SPAK, organi gjyqësor kundër korrupsionit dhe krimit të organizuar, i krijuar me ndihmën e SHBA dhe BE si pjesë e përpjekjeve të Shqipërisë për të përmbushur standardet për anëtarësim në BE. SPAK ka tentuar të arrestojë ish-zëvendëskryeministren Belinda Balluku – një lëvizje që Partia Socialiste e Ramës e ka bllokuar në parlament.
Në shkurt të vitit të kaluar, SPAK urdhëroi arrestimin e Veliajt, kryetarit të bashkisë së Tiranës, së bashku me pronarët e gjashtë kompanive të mëdha ndërtimi, disa prej të cilëve thuhet se kanë punuar ngushtë me Ramën. Veliaj ka qenë në burg në qytetin portual të Durrësit që prej atëherë, në pritje të gjykimit, pasi SPAK ka frikë se mund të manipulojë provat dhe të frikësojë dëshmitarët. Një zëdhënës i firmës ligjore londineze Mishcon de Reya, që përfaqëson kryebashkiakun, thotë se trajtimi i tij është “politikisht i motivuar”. Rama thotë: “Kjo është shumë e dhimbshme për mua. Nuk mendoj se do të gjeni diku në botën demokratike që një kryetar i zgjedhur të mbahet në paraburgim për një vit e gjysmë pa gjyq.”
Rama i quan akuzat më të gjera për para të pista “të çuditshme”. “A jeni i sigurt që nuk ka pastrim parash në Londër?” pyet ai. “Do të thoni se Shqipëria ka problem me drogën, por ku është Spanja? Ku është Holanda? Ku është Belgjika? Nuk i kundërshtoj faktet; thjesht refuzoj disproporcionin … për të stigmatizuar Shqipërinë – është krejtësisht absurde.”
Ai vazhdon: vendi i tij ka krijuar procedura për kontrollin e pastrimit të parave, duke siguruar që transaksionet e mëdha të bëhen përmes sistemit ndërkombëtar bankar. “Jam i ndjeshëm,” thotë ai. “Ndihem i ofenduar që kjo përpjekje njolloset nga kjo gjë, sepse kullat janë nën vëzhgim të veçantë. Nuk ka asnjë apartament, asnjë hapësirë në kullat që shitet jashtë sistemit bankar.”
Pra nga vjen paratë? Rama sugjeron se një pjesë e madhe vjen nga diaspora shqiptare që sjell mbrapsht të ardhurat e fituara me punë. Ai flet për të rinj “që kanë vuajtur shumë”, që flinin gjashtë në një dhomë, “hanin gjërat më bazike”, për të dërguar para në shtëpi. “Duke lënë mënjanë minoritetin e vogël e të zhurmshëm të përfshirë në aktivitete të paligjshme, të tjerët kanë bërë shumë punë. Dhe, sigurisht, shumë janë paguar me para në dorë, jo nga mafia, por nga britanikët, grekët, italianët.”
Çdo pronar shtëpie në Londër që ka paguar një punëtor shqiptar ndërtimi me para në dorë, në fakt, sipas tij, mund të ketë kontribuar në këtë rezervuar pasurie.
Një tjetër kritikë ndaj projekteve të Ramës i sheh ato si sipërfaqësore, me arkitektë të huaj që vijnë, bëjnë dizajne tërheqëse dhe marrin pagesat, pa u shqetësuar shumë për cilësinë e zbatimit. “Këto studio kanë ardhur me kartë të bardhë nga kryeministri,” më thotë Vincent WJ van Gerven Oei, një analist politik me bazë në Tiranë, shkrimet e të cilit në Substack kritikojnë shpesh projektet e Ramës. “Ata mund të bënin çfarë të donin; nuk kishte pothuajse asnjë konsultim dhe thjesht hidhnin çfarë mendonin se ishte kontributi i tyre brilant.”
Zhvillimet akuzohen gjithashtu si të çrregullta dhe të paplanifikuara. Në 2015, arkitekti italian Stefano Boeri u ngarkua të hartonte një plan që “në 2030 do ta kthejë Tiranën në një model evropian të bashkëjetesës jo-antropocentrike midis njerëzve, kafshëve dhe natyrës”. Në praktikë, kullat duket se shfaqen rastësisht.
Për Ramën, plane të tilla “janë më shumë si udhëzime”. “Edhe për një vend më të rregullt dhe të disiplinuar [se Shqipëria], masterplanet në mënyrën e vjetër nuk funksionojnë më.” Ndërsa ndoshta i ndjeshëm që projekte si “The Rock” i Tiranës mund të duken të tepruara, ai gjithashtu përmend arkitektë më “minimalistë” si portugezi i vlerësuar Eduardo Souto de Moura. “The Rock është një kafshë interesante,” thotë Rama, “por nëse gjithçka do të ishte si ajo, atëherë do të kishim një problem të madh.”
Disa nga veprat e “Ushtrisë së Arkitektëve” janë sipërfaqësore; të tjera trajtojnë më me inteligjencë krijimin e hapësirës publike dhe ndërveprimin e ndërtesave me natyrën. Ato luajnë me absurditetin, dhe disa e përqafojnë plotësisht atë. Në tërësi, ato komunikojnë një energji karnavaleske që, siç është synuar, e paraqet Shqipërinë në një dritë të re. Ky imazh i ri vjen, të paktën për momentin, me një erë parash të pista – dhe nuk është diskriminuese ndaj vendit ta thuash këtë.
Rama pretendon se i gjithë zhvillimi i ri sjell përfitime të mëdha për vendin e tij, nga taksat e mbledhura deri te rritja e vlerave të pronave dhe efektet ekonomike të turizmit. “Jam pak i habitur,” thotë ai, “nga diskutimi bazik dhe sipërfaqësor për investimin e Jared Kushner në jug.”
Perspektiva e projektit, sipas Ramës, tashmë po krijon një bum në qytetin e Vlorës, ndërsa thesari shqiptar do të përfitojë nga pjesëmarrja e tij në sipërmarrje. Ai premton se ishulli Sazan do të jetë i hapur për publikun dhe mjedisi do të mbrohet: “Do të jetë,” thotë ai, “një dhuratë nga Shqipëria për Evropën.”/ Observer/
