Nga Dr.Elton Musa
Evazioni fiskal në Shqipëri nuk është më vetëm historia e një fature të palëshuar, e një xhiroje të fshehur apo e një bilanci të manipuluar.
Në një ekonomi që po përpiqet të formalizohet dhe të rrisë besueshmërinë e saj, evazioni është bërë më i sofistikuar, më i vështirë për t’u identifikuar dhe shpesh më i rrezikshëm, sepse nuk shfaqet gjithmonë si shkelje e hapur.
Në shumë raste ai vishet me formë ligjore, mbulohet me kontrata të rregullta, justifikohet me konsulencë fiskale dhe paraqitet si planifikim normal biznesi.
Pikërisht këtu lind debati më i rëndësishëm: ku mbaron e drejta e biznesit për të planifikuar barrën tatimore dhe ku fillon abuzimi? Sepse jo çdo përpjekje për të paguar më pak tatime është evazion.
Një biznes ka të drejtë të zgjedhë formën më eficiente të organizimit, të përdorë lehtësitë që parashikon ligji, të planifikojë investimet, të dokumentojë shpenzimet dhe të mos paguajë më shumë se sa i kërkon ligji. Kjo është pjesë e menaxhimit normal nga pikëpamja financiare e një biznesi që operon në tregun vendas.
Por e drejta për të planifikuar nuk mund të kthehet në të drejtë për të simuluar. Kur një kontratë nuk pasqyron një marrëdhënie reale, kur një faturë nuk lidhet me një shërbim të kryer, kur shpenzimet krijohen artificialisht, kur strukturat ndërmjetëse përdoren vetëm për të zhvendosur fitimin apo kur forma juridike përdoret për të fshehur përmbajtjen ekonomike, atëherë nuk jemi më përpara planifikimit tatimor, por përpara evazionit të veshur me kostum ligjor.
Në këtë pikë duhet bërë dallimi mes asaj që shpesh quhet evazion i ligjshëm dhe evazionit të paligjshëm. I pari nuk është evazion në kuptimin penal ose administrativ të fjalës, por planifikim tatimor brenda hapësirave që lejon ligji.
Ai lidhet me zgjedhje të ligjshme të biznesit për të optimizuar barrën fiskale, pa fshehur të ardhura dhe pa krijuar dokumente fiktive.
I dyti, evazioni i paligjshëm, lidhet me fshehjen, mosdeklarimin, simulimin, deformimin e dokumentacionit, faturat pa përmbajtje reale apo krijimin e shpenzimeve artificiale. Problemi më i madh lind kur kufiri mes tyre mjegullohet qëllimisht dhe kur forma e ligjshme përdoret për të mbuluar një përmbajtje të paligjshme.
Dallimi thelbësor qëndron te substanca ekonomike. Nëse një transaksion ka arsye reale biznesi, çmim të arsyeshëm tregu, dokumentacion të besueshëm dhe pasoja ekonomike të verifikueshme, ai mund të konsiderohet pjesë e veprimtarisë normale të biznesit.
Por nëse qëllimi i vetëm është ulja artificiale e detyrimit tatimor, dokumenti nuk mjafton për ta bërë veprimin të ligjshëm në përmbajtje. Ligji nuk mund të lexohet vetëm në formë; ai duhet të zbatohet edhe në frymë.
Në Shqipëri, ky debat merr rëndësi të veçantë për shkak të strukturës së ekonomisë, peshës së informalitetit, përdorimit të parasë cash, kulturës së deklarimit dhe raportit ende të brishtë mes biznesit dhe institucioneve.
Për shumë vite, një pjesë e tregut është mësuar të funksionojë me logjikën se formalizimi është barrë, ndërsa shmangia është avantazh. Kjo ka krijuar një deformim të madh ekonomik: biznesi korrekt shpesh ka konkurruar me biznesin që paguan më pak, jo sepse është më eficient, por sepse fsheh, vonon, simulon ose nuk deklaron plotësisht.
Prandaj evazioni fiskal në Shqipëri do të fillojë të reduktohet qenësisht jo vetëm kur të shtohen kontrollet, por kur mjedisi i biznesit, qeverisja dhe funksionimi i institucioneve të ngrihen në atë nivel sa biznesit të mos i dalë më lirë të nxjerrë fitim nga evazioni sesa nga aktiviteti i rregullt.
Ky është thelbi i problemit. Për sa kohë kostoja e të qenit korrekt është më e lartë se rreziku i të qenit informal, evazioni nuk luftohet dot vetëm me gjoba. Ai mund të frenohet përkohësisht, por nuk zhduket si sjellje ekonomike.
Një biznes që sheh se konkurrenti nuk deklaron të ardhurat, paguan më pak punonjësit në sistem, lëshon fatura pjesërisht, përdor shpenzime fiktive ose qarkullon para jashtë kanaleve normale, ndodhet përballë një dileme të padrejtë: ose të mbetet korrekt dhe të humbasë terren, ose të përshtatet me deformimin e tregut.
Kjo është pika ku evazioni nuk është më vetëm problem individual i një tatimpaguesi, por bëhet problem strukturor i ekonomisë.
Në këtë kuptim, lufta kundër evazionit nuk duhet parë si betejë e shtetit kundër biznesit. Përkundrazi, ajo duhet kuptuar si mbrojtje e biznesit të ndershëm.
Një ekonomi që toleron evazionin penalizon ata që deklarojnë, që paguajnë, që mbajnë punonjësit në mënyrë të rregullt, që investojnë me kapital të justifikuar dhe që ndërtojnë marrëdhënie transparente me bankat, furnitorët dhe konsumatorët. Nëse tregu lejon që avantazhi të krijohet nga shmangia dhe jo nga produktiviteti, atëherë konkurrenca nuk është më e lirë; është e deformuar.
Kjo vlen si për evazionin e paligjshëm klasik, ashtu edhe për atë që paraqitet si i ligjshëm në pamje. Evazioni i hapur është më i lehtë për t’u kuptuar: mosdeklarim të ardhurash, fshehje xhiroje, mospagesë tatimesh, moslëshim faturash, manipulim dokumentacioni.
Por evazioni i sofistikuar është më i rrezikshëm, sepse krijon një realitet formal që duket i rregullt. Ai mund të shfaqet përmes faturave që nuk pasqyrojnë shërbime reale, kontratave pa përmbajtje ekonomike, qarkullimit artificial të fondeve, shpenzimeve të fryra, transaksioneve mes palëve të lidhura ose strukturave që nuk kanë qëllim tjetër përveç uljes së barrës fiskale.
Në të dy rastet, dëmi është i njëjtë: buxheti humbet të ardhura, tregu humbet barazinë, biznesi korrekt humbet konkurrueshmërinë dhe ekonomia humbet besueshmërinë. Ndryshon vetëm forma.
Njëri evazion është i zhveshur, tjetri është i veshur mirë. Por të dy godasin të njëjtin parim: detyrimin që rregullat të zbatohen njësoj për të gjithë.
Në këtë panoramë duhet parë edhe një rrezik tjetër, më i ndjeshëm dhe më i vështirë për t’u trajtuar publikisht: përdorimi i biznesit formal për të futur në ekonomi kapital me origjinë të dyshimtë.
Një shoqëri tregtare mund të ketë dokumente, llogari bankare, fatura, bilance dhe deklarime tatimore, por kjo nuk e përjashton mundësinë që ajo të përdoret si fasadë për të legjitimuar para që nuk burojnë nga aktiviteti real ekonomik.
Kur kapitali i pajustifikuar hyn në treg përmes bizneseve formale, ai deformon çmimet, konkurrencën dhe sjelljen normale të sektorëve ekonomikë.
Ky fenomen është veçanërisht i dëmshëm, sepse krijon biznese që nuk mbështeten te eficienca, cilësia apo produktiviteti, por te burime financiare që nuk ndjekin logjikën e tregut.
Një sipërmarrës që punon me kredi bankare, fitim të deklaruar dhe kapital të ligjshëm nuk mund të konkurrojë në kushte të barabarta me një subjekt që ka mundësi të përballojë humbje, çmime jonormale apo investime të pashpjeguara. Kjo e dobëson ekonominë formale nga brenda dhe krijon një treg ku jo gjithmonë fiton më i miri, por ai që ka burime më pak transparente.
Për këtë arsye, formalizimi nuk duhet të matet vetëm me numrin e faturave të lëshuara apo deklaratave të dorëzuara.
Shqipëria ka nevojë të kalojë nga formalizimi sasior te formalizimi cilësor. Nuk mjafton që transaksioni të jetë i regjistruar; duhet të ketë përmbajtje reale. Nuk mjafton që paraja të kalojë në sistem; duhet të jetë e justifikuar. Nuk mjafton që biznesi të ketë bilanc; duhet që bilanci të pasqyrojë aktivitetin real. Nuk mjafton që dokumenti të ekzistojë; duhet që dokumenti të tregojë të vërtetën ekonomike.
Nga ana tjetër, shteti duhet të kuptojë se evazioni nuk luftohet vetëm me frikë. Kontrolli tatimor është i nevojshëm, por nuk është i mjaftueshëm.
Një administratë moderne nuk duhet të funksionojë vetëm si mekanizëm ndëshkues, por si institucion që dallon riskun, lexon të dhënat, kupton sektorët, analizon sjelljen ekonomike dhe godet abuzimin real. Jo çdo gabim është evazion. Jo çdo strukturë fiskale është skemë. Jo çdo përpjekje për të ulur barrën tatimore është shkelje. Nëse administrata i trajton të gjitha njësoj, ajo krijon pasiguri dhe i largon bizneset serioze nga planifikimi i rregullt.
Biznesi korrekt ka nevojë për siguri juridike. Ai duhet të dijë paraprakisht se çfarë lejohet, çfarë nuk lejohet dhe cilat janë kriteret mbi të cilat administrata vlerëson një transaksion.
Pa udhëzime të qarta, pa interpretim të qëndrueshëm dhe pa standarde të parashikueshme kontrolli, lufta kundër evazionit rrezikon të prodhojë konflikt në vend të përputhshmërisë. Një biznes nuk mund të zhvillohet në një mjedis ku çdo vendimmarrje fiskale mund të rishikohet më vonë me standarde të paqarta.
Në fund, reduktimi real i evazionit kërkon më shumë se reforma teknike. Kërkon një marrëveshje të re ekonomike mes shtetit dhe biznesit.
Shteti duhet të garantojë rregulla të qarta, institucione funksionale, kontroll të drejtë dhe shërbime publike që justifikojnë barrën tatimore. Biznesi duhet të kuptojë se formalizimi nuk është vetëm detyrim, por edhe mbrojtje: rrit aksesin në financim, forcon reputacionin, krijon besueshmëri dhe e bën sipërmarrjen më të qëndrueshme.
Evazioni me kostum ligjor është i rrezikshëm sepse nuk e kundërshton ligjin hapur; ai përpiqet ta përdorë ligjin si mbulesë. Pikërisht për këtë arsye, përgjigjja ndaj tij nuk mund të jetë vetëm procedurale.
Duhet të jetë ekonomike, institucionale dhe kulturore. Një treg i drejtë nuk ndërtohet vetëm duke mbledhur më shumë taksa, por duke bërë që respektimi i ligjit të jetë më i leverdishëm se shmangia e tij.
Nëse Shqipëria synon një ekonomi më konkurruese, më të besueshme dhe më tërheqëse për investime, beteja kryesore nuk është vetëm kundër atij që nuk lëshon faturë. Është edhe kundër atij që përdor faturën, kontratën, bilancin dhe shoqërinë tregtare për të krijuar një realitet të rremë ekonomik.
Vetëm kur fitimi nga biznesi i rregullt të jetë më i sigurt, më i qëndrueshëm dhe më i leverdishëm se fitimi nga evazioni, atëherë formalizimi nuk do të jetë më detyrim i imponuar, por zgjedhje racionale e vetë tregut.
*Profesor në Universitetin “Aleksandër Moisiu”, në lëndët “E Drejta e Shoqërive Tregtare” dhe “Qeverisja e Korporatave
