Nga Ilir Kalemaj
Prej kohësh, shkencëtarët, inovatorët, industrialistët dhe sipërmarrësit më të njohur në botë por edhe po elitat politike veçanërisht në vendet e zhvilluara apo ato vende që kërkojnë të kryejnë kapërcime transformuese (leap frog) po flasin për pritshmëritë dhe efektet e atij që rëndom po njihet si Revolucioni i Pestë Industrial. Po çfarë është ky? Ky revolucion i fundit industrial konsiderohet se ka filluar rreth viteve 2020–2021, duke u përqendruar në bashkëpunimin midis njerëzve dhe makinave (IA) dhe jo vetëm në automatizimin. Pra kjo valë shënon një kthesë interesante: pas dekadash ku fokusi ishte automatizimi i plotë dhe “nxjerrja e njeriut nga ekuacioni”, tani po kthehemi te bashkëpunimi. Nëse Industria 4.0 ishte për robotët që bënin punën, Industria 5.0 është për robotët dhe njerëzit që punojnë krah për krah.
Ashtu sikundër Revolucioni i Parë Industrial u parapri nga motorët me avull, Revolucioni i Dytë Industrial pati si karakteristikë kryesore industrializimin e shpejtë, ndërsa Revolucioni i Tretë Industrial filloi rrugëtimin me dixhitalizimin, Revolucioni i Katërt Industrial ka qenë gurthemeli drejt teknologjive të reja që bashkuan botën fizike, dixhitale dhe biologjike në mënyra që krijuan pritshmëri të mëdha por edhe rreziqe jo të vogla. Ndërkohë në valën e pestë ne po shohim që inteligjenca artificiale, vendet e automatizuara të punës dhe robotika, të dhënat dixhitale, modifikimi i gjenomit dhe bioteknologjia në përgjithësi, realiteti virtual dhe printimi 3-D, po ndryshojnë me shpejtësi botën rreth nesh. Mënyra se si njerëzit krijojnë, këmbejnë dhe shpërndajnë kapitalin, vlerën e punës dhe të tjerë indikatorë ekonomikë ka ndryshuar perceptimin dhe jo vetëm të asaj që na rrethon. Në fakt, çdo revolucion industrial përshpejtoi ritmin e ndryshimit më shpejt se ai para tij.
Nëse dikur ndryshimet ndodhnin me shekuj dhe më pas u zëvendësuan me dekada të cilat mandej ja lanë vendin viteve, tashmë shumë prej ndryshimeve përllogariten në muaj dhe javë, ndërkohë që efektet mund të jenë si premtuese ku qielli është kufiri (fjala bie numri më i madh dhe më i shpejtë i milionerëve dhe miliarderëve të rinj veçanërisht në fushën e teknologjisë dhe inovacionit) ashtu sikundër edhe rreziqet (që nga shpërndarja potenciale e viruseve sintetike të krijuara në laboratorë deri te sulmet kibernetike shkatërruese, apo prekja e punëve të “jakave të bardha” apo punës së zyrës siç u shkurtuan në valët e mëparshme ato manuale.
Evolucioni i Revolucionit të 5-të Industrial mund të jetë një mundësi e madhe për bizneset e mëdha në linjën e prodhimit ose shërbimeve. Mund të sjellë pabarazi më të madhe në shoqëri, veçanërisht në potencialin e tij për të prishur tregjet e punës, posaçërisht në forcën e ulët të punës. Me kalimin e viteve në të ardhmen, automatizimi do të zëvendësojë punën themelore nëpër ekonomitë kryesore, ku zhvendosja neto e punëtorëve me makina mund të përkeqësojë hendekun midis kthimit në kapital dhe kthimit në punë.
Ndërsa automatizimi rritet, kompjuterët dhe makineritë do të zëvendësojnë punëtorët në një spektër të gjerë të industrive, nga shoferët tek llogaritarët dhe agjentët e pasurive deri tek agjentët e sigurimeve. Sipas vlerësimeve serioze, përllogaritet se rreth 47 përqind e punëve në Sh.B.A rrezikohen nga automatizimi. Sidoqoftë, prodhimi dhe biznesi do të arrijnë kulmin. Aftësi të reja do të zhvillohen pasi makinat më të sofistikuara do të marrin përsipër shumë nga punët tona manuale, fizike dhe të përsëritura. Një shembull është rritja e tregtisë elektronike dhe apokalipsi i shitjes me pakicë. Me dyqanet e dixhitalizuara, historitë fizike të shitjes me pakicë do të zhduken gradualisht nga tregu si rezultat i qirasë së lartë, mirëmbajtjes dhe mungesës së trafikut të mjaftueshëm.
Gjithashtu, ndërsa paga rritet në shumë kombe të zhvilluara dhe në zhvillim, domosdoshmëria për të eliminuar detyrat përsëritëse dhe të menjëhershme mund të jetë gjithashtu në rrugën e saj. Dhe ne do të jemi një hap më afër drejt një fuqie punëtore më të aftë dhe me shpenzimet e humbjes së shumë vendeve të punës, duke i bërë punëtorët e pa kualifikuar të padëshirojnë në tregun e punës. Deri në vitin 2025, mbi 6 miliardë njerëz e kanë përdorur Internetin, 5 herë më shumë në 2007. Tabletat dhe telefonat inteligjent kanë tejkaluar me kohë kompjuterët personalë në përdorimin e Internetit, madje dhe në vendet në zhvillim dhe ato të pazhvilluara. Nxjerrja e të dhënave private mund të mos duket si diçka e madhe për një person mesatar që jeton një jetë të përulur. Por ajo luan një pjesë të madhe në politikë, dhe duke ndikuar në vendimmarrësit. Sipas një studimi të bërë nga Pew Research Center, një shumicë e njerëzve të anketuar në pjesë të ndryshme të botës kanë theksuar shqetësimet për mënyrën sesi interneti mund të ndikojë në politikë. Nuk është çudi!
Revolucioni dixhital ndihmoi në krijimin e një epoke të re informacioni dhe dezinformacioni. Besueshmëria e të dhënave u bë problem pasi të dhënat mund të kopjoheshin lehtësisht, por jo edhe të verifikoheshin me të njëjtën lehtësi. Revolucioni dixhital bëri të mundur ruajtjen dhe gjurmimin e fakteve, artikujve, statistikave, si dhe lajmeve deri më tani të pa realizueshme. Lajmet e rreme, të shkrira me mediat sociale, mund të shndërrohen në armë potenciale me rrezikshmëri të lartë veçanërisht në botën e politikës. Fushatat politike mund të përfshijnë një informacion të tepërt për njerëzit. Një fushatë mund të gjejë një mesazh të përshtatshëm për votuesit nën 30, ndërsa është joefikase për njerëzit mbi 60 vjeç. Me inteligjencë artificiale të avancuar, korporatat dhe politikanët ashtu, mund të korrë ata që ata dëshirojnë të përqendrohen në mënyrë që të gjejnë tregun e tyre të synuar. Sigurisht që kjo nuk është një histori e njëanshme. Mjetet e mediave sociale kanë lejuar miliona votues të bashkohen së bashku për të bërë kërkesë për qeverinë dhe zyrtarët e tyre të zgjedhur, duke shfrytëzuar numrin e tyre kundër ndikimit të lobistëve të fuqishëm dhe të interesuar të veçantë. Shqipëria që sapo ka kaluar një ligj të pakonsultuar për lobingun politik fjala bie, ka nevojë për një debat publik në lidhje me përfitimet dhe rreziqet e mundshme, aq më tepër kur kemi të bëjmë me një parlament jo-funksional dhe me një tepricë deputetësh analfabetë funksionalë që më shumë shërbejnë si kartona të gatshëm se sa si propozues apo oponentë legjislacioni.
Ka nga ata pak që kanë frikë ose dyshojnë se bota ose kombet e tyre do të binin në një distopi të stilit 1984. Shqetësimet e tyre justifikohen duke thënë se qeveritë e tyre janë me të vërtetë të prirura për të treguar një politikë brutale të kontrollit drakonian, duke përshtatur propagandën, mbikëqyrjen, dezinformimin dhe lajmet e rreme. Por, ndërsa ky do të ishte i përshtatshëm për një film tërheqës Sci-fi, nuk ka shumë të ngjarë që bota të shkojë drejt një drejtimi të tillë. Mund të vërehen masa të caktuara për nxjerrjen e të dhënave dhe mbikëqyrjen e vazhdueshme, si sistemi i kredive shoqërore në Kinë. Përveç Kinës, shumë vende kanë përshtatur një mentalitet të ngjashëm për të përshkruar besueshmërinë e një qytetari për t’i shpërblyer dhe ndëshkuar ata. Në Venezuela është “carnet de la patria”. Gjithashtu në Kili Drejtoria e Informacionit Tregtar (DICOM) ka një ndikim të dukshëm në jetën ekonomike të vendit. Njerëzit që kanë rezultate të dobëta DICOM e kanë më të vështirë të gjejnë strehim, të fillojnë biznese të reja, të marrin hua dhe, megjithëse jo përdorimi i synuar i sistemit ose të gjejnë punë. Vende më afër nesh nga Serbia në Ballkanin Perëndimor të Gjeorgjia në Kaukaz, prej kohësh kanë zhvilluar sisteme survejimi që kanë si qëllim primar kontrollin e protestuesve, pra teknologji që shërben si frenë për demokracinë.
Revolucioni i 5-të Industrial tashmë ka teknologjinë për t’u integruar dhe për të ndryshuar jetën tonë të përditshme, sipas një studimi të McKinsey të botuar në Wall Street Journal. Do të shkaktojë një produktivitet më të lartë, investime, rritje, përmirësime në cilësinë e jetës dhe rritje të jetëgjatësisë dhe shëndetit. Nga ana tjetër, kjo periudhë tranzicioni është e rrezikshme sidomos për familjet me të ardhura të mesme dhe të ulëta. Nëse teknologjitë e Revolucionit të Pestë Industrial sjellin papunësi kronike dhe kontroll të të dhënave, a do të na çojë në një trazirë katastrofike politike dhe sociale? Kjo nuk mund të dihet me siguri por në mënyrë të përmbledhur mund të thuhet që disa nga mundësitë apo përfitimet janë rikthimi i autenticitetit apo krijimtarisë njerëzore, një foku më i madh të zhvillimi i qëndrueshëm, një personalizim masiv ku disa nga pionerët e teknologjisë ëndërrojnë për mundësinë që secili individ të ketë një asistent virtual apo bashkëpunimi njeri makinë për të tejkaluar limitet fizike por edhe mendore. Ndërkohë sfidat apo rreziqet janë jo të pakta, që kërkon që më shumë njerëz se kurrë më parë të rikualifikohen vazhdimisht, të ketë një reformë strukturore në arsim për t’u përshtatur me kërkesat e reja të tregut të punës, kërkohen gjithnjë e më tepër burime të reja të energjisë për shkak të konsumit të lartë të energjisë nga inteligjenca artificiale, kosto e lartë fillestare për bizneset dhe sipërmarrjet e reja si dhe siguri kibernetike gjithnjë e më tepër e cenueshme, bashkë me privatësinë e munguar.
Se sa do të arrijnë shoqëritë të përshtaten, varet dhe se sa vizionare i kanë elitat drejtuese, se sa të reformuar e kanë sistemin arsimor, se sa shumë e lejojnë “shkatërrimin krijues” dhe konkurrencën e lirë, se sa e përqafojnë inovacionin dhe teknologjinë, se si inkurajojnë investimet që nxisin zhvillim të qëndrueshëm dhe sa qeveritë kujdesen për shtresat sociale më të ndikuara dhe të pambrojtura në shoqëri. Ky paragraf i fundit nuk na bën fort optimistë për elitën drejtuese që kemi dhe ku shqetësimi kryesor që kanë është si të pasurojnë veten dhe të mbajnë pushtetin me çdo çmim se sa t’i kthejnë mundësitë në vepra për konsolidim demokratik, forcim të institucioneve, ringjallje të industrive ku kemi avantazh krahësimor, nxitje të sektorit bujqësisë organike, krijimin e një turizmi të qëndrueshëm dhe eko-miqësor, krijimin e një administrate publike të depolitizuar dhe efiçiente, diplomacie të shkathët dhe me produkt, shoqërie të aftë për t’u përballur me ndryshimet e tregut dhe rezistente ndaj turbulencave gjeopolitike. Kjo kërkon vizion, dëshirë, aftësi dhe guxim të cilat hëpërhë jo vetëm mungojnë por janë të prirura për nga kahu i kundërt.
