Parlamenti Europian votoi sot rezolutën për Raportin e Komisionit Evropian mbi Shqipërinë për vitin 2025, me 483 vota pro, 103 kundër dhe 70 abstenime. Mesazhi kryesor që doli në titujt e mediave ishte disi tejet pozitiv: Shqipëria po ecën shpejt drejt Bashkimit Europian.
Por një lexim më i kujdesshëm i dokumentit zbulon një histori tjetër.
Nën vlerësimet për hapjen rekord të kapitujve negociues dhe përshpejtimin e procesit të integrimit, eurodeputetët lënë të kuptohet se një nga problemet më të vjetra të demokracisë shqiptare vazhdon të mbetet i pazgjidhur: liria dhe pavarësia reale e medias.
Në fakt, ndërsa shumë prej kapitujve të raportit përqendrohen te reforma në drejtësi, lufta kundër korrupsionit apo administrata publike, gjuha e përdorur për median është ndër më të drejtpërdrejtat dhe politikisht më domethënëset të të gjithë dokumentit. Ajo sugjeron se Brukseli po shikon median jo më si një sektor të veçantë të reformave, por si një test të drejtpërdrejtë të cilësisë së demokracisë shqiptare.
Paradoksi shqiptar: Renditjet përmirësohen, shqetësimet mbeten
Në sipërfaqe, Shqipëria ka arsye për optimizëm. Parlamenti Europian përshëndet faktin që vendi është ngjitur nga vendi i 99-të në vendin e 80-të në Indeksin Botëror të Lirisë së Shtypit të Reporterëve pa Kufij. Për një vend që për vite me radhë ka qenë objekt kritikash për kapjen politike dhe ekonomike të medias, ky është padyshim një zhvillim pozitiv.
Megjithatë, ajo që bie në sy është se eurodeputetët nuk e trajtojnë këtë përmirësim si provë të mjaftueshme se problemet janë zgjidhur.
Përkundrazi.
Menjëherë pas referencës ndaj renditjes ndërkombëtare, raporti rikthehet tek pothuajse të gjitha shqetësimet që kanë dominuar debatin mbi median shqiptare gjatë dekadës së fundit: mungesa e transparencës së pronësisë, konfliktet e mundshme të interesit të pronarëve, presionet politike, presionet ekonomike mbi gazetarët dhe shpërndarja jo transparente e reklamave shtetërore.
Ky kontrast është domethënës.
Ai sugjeron se, për Brukselin, përmirësimi i pozicionit në një renditje ndërkombëtare nuk ka vlerë nëse nuk shoqërohet me ndryshime strukturore në mënyrën se si funksionon tregu mediatik.
Me fjalë të tjera, Europa po thotë se problemi i medias shqiptare nuk është më çështje ligjesh. Është çështje pushteti.
Reklamat shtetërore dhe influenca e padukshme
Një nga sinjalet më interesante të raportit gjendet në referencën ndaj reklamave shtetërore. Në pamje të parë mund të duket një detaj teknik. Në realitet, është një nga debatet më të rëndësishme që zhvillohet sot në institucionet europiane rreth lirisë së medias.
Në vende të ndryshme të Bashkimit Europian dhe të Europës Lindore, institucionet europiane kanë arritur në përfundimin se qeveritë nuk kanë më nevojë të mbyllin televizione apo të censurojnë gazetarë për të ndikuar mbi informacionin publik. Mjafton të kontrollojnë burimet ekonomike nga të cilat mbijetojnë mediat.
Reklamat publike, kontratat institucionale dhe fushatat e komunikimit mund të përdoren si mekanizma për të favorizuar media të caktuara dhe për të penalizuar të tjera.
Parlamenti Europian nuk pretendon se Shqipëria ndodhet në këtë situatë. Por fakti që kërkon transparencë më të madhe në shpërndarjen e reklamave shtetërore tregon se ekziston një shqetësim real se ndikimi politik mund të ushtrohet jo përmes censurës, por përmes ekonomisë.
Për një treg mediatik të vogël si ai shqiptar, ku shumë media operojnë me marzhe të kufizuara financiare, kjo është një çështje që prek drejtpërdrejt pavarësinë editoriale.
Sulmet ndaj gazetarëve nuk konsiderohen më “debat politik”
Ndoshta pjesa më e fortë e raportit është ajo që lidhet me trajtimin e gazetarëve.
Parlamenti Europian dënon fuqimisht armiqësinë ndaj gazetarëve të pavarur dhe profesionistëve të medias, duke përmendur sulmet verbale nga zyrtarë të lartë, fushatat e diskreditimit, ngacmimet online dhe presionet ndaj reporterëve që mbulojnë korrupsionin, shtetin e së drejtës dhe çështjet e drejtësisë.
Për vite me radhë, debati përqendrohej te censura formale. Sot, fokusi është zhvendosur te presionet informale që prodhojnë vetëcensurë.
Një gazetar nuk ka nevojë të arrestohet për t’u frikësuar.
Mjafton të përballet vazhdimisht me sulme publike, etiketime politike, padi gjyqësore apo fushata diskreditimi që e bëjnë profesionin e tij më të pasigurt dhe më të kushtueshëm.
Në këtë pikë, raporti i Parlamentit Europian lë pak vend për interpretim: klima në të cilën punojnë gazetarët vazhdon të jetë një shqetësim serioz për institucionet europiane.
Pronarët e mediave mbeten pyetja pa përgjigje
Një tjetër element që shfaqet në raport është transparenca e pronësisë së medias.
Kjo mund të duket si një kërkesë teknike, por në realitet është një nga temat më të ndjeshme të sektorit mediatik shqiptar.
Për vite me radhë, organizatat ndërkombëtare kanë ngritur pikëpyetje mbi lidhjet mes interesave ekonomike, biznesit, politikës dhe pronësisë së mediave. Në një treg ku shumë pronarë mediash kanë aktivitete të rëndësishme jashtë sektorit të informacionit, shqetësimi i Brukselit nuk është vetëm se kush zotëron median, por se cilat interesa mund të ndikojnë mbi linjën editoriale.
Kur Parlamenti Europian kërkon transparencë më të madhe, ai po kërkon që qytetarët të kenë mundësi të kuptojnë jo vetëm lajmin që konsumojnë, por edhe interesat që mund të qëndrojnë pas tij.
Nga liria e medias te cilësia e demokracisë
Ndoshta ndryshimi më i madh që reflekton raporti është mënyra se si media lidhet me demokracinë.
Në të kaluarën, liria e medias trajtohej si një kapitull më vete në procesin e integrimit. Sot, ajo është pjesë e diskutimit për zgjedhjet, korrupsionin, llogaridhënien dhe besimin publik.
Kur Parlamenti Europian flet për akses të barabartë në media gjatë zgjedhjeve, për polarizimin politik dhe për nevojën e forcimit të kontrollit demokratik mbi pushtetin, ai po e trajton gazetarinë si një institucion demokratik dhe jo thjesht si një industri.
Kjo ka rëndësi sepse ndryshon mënyrën se si Brukseli do të vlerësojë progresin e Shqipërisë në vitet e ardhshme.
Pyetja nuk do të jetë më nëse mediat mund të transmetojnë kritika ndaj qeverisë. Pyetja do të jetë nëse qytetarët shqiptarë kanë akses në një mjedis informativ mjaftueshëm pluralist, transparent dhe të pavarur për të mbajtur pushtetin nën kontroll.
Raporti i Parlamentit Europian është, në thelb, një dokument optimist për Shqipërinë. Ai njeh progresin e bërë, përshëndet ritmin e negociatave dhe vlerëson orientimin e qartë europian të vendit.
Por kur vjen puna te media, optimizmi shoqërohet me një dozë të madhe skepticizmi.
Brukseli pranon se ka përmirësime.
Megjithatë, ai nuk është ende i bindur se problemet që kanë shoqëruar median shqiptare për dekada janë zgjidhur./acqj.al
