Pak pas mesnatës më 2 mars, sirenat zgjojnë banorët e një fshati të vogël bregdetar në Qipro. Disa sekonda më vonë, dëgjohet një shpërthim. Një dron iranian, i nisur nga Libani, godet një bazë ushtarake britanike në ishull. Dy dronë të tjerë arrijnë të kapen në minutën e fundit.
Presidenti Nikos Christodoulides, i cili mban edhe presidencën e Këshillit të BE-së, kujton një klauzolë nga viti 2009 disa ditë më vonë. Neni 42, paragrafi 7 i Traktatit të BE-së thotë: Shtetet anëtare marrin përsipër të ofrojnë “ndihmën dhe mbështetjen me të gjithë fuqinë” në rast të një sulmi ndaj një vendi të BE-së.
Qiproja nuk e ka aktivizuar zyrtarisht Nenin 42, por Christodoulides paralajmëron: Bashkimi Evropian duhet urgjentisht të përgatitet për një skenar të tillë.
Klauzola nuk është opsion, por detyrim
Deri më tani, shumica e shteteve anëtare të BE-së janë mbështetur në Nenin 5 të traktatit të NATO-s, i cili gjithashtu i detyron anëtarët për ndihmë të ndërsjellë – por pak veta ende besojnë se Presidenti i SHBA-së, Donald Trump do t’u vinte në ndihmë në rast të një sulmi.
Presidentja e Komisionit Evropian, Ursula von der Leyen, tha në Konferencën e Sigurisë në Mynih në shkurt: “Unë besoj se ka ardhur koha për të ringjallur klauzolën e ndihmës së ndërsjellë evropiane. Ndihma e ndërsjellë brenda BE-së nuk është një opsion, por një detyrim.”
Dallimi midis Nenit 5 dhe Nenit 42
Juraj Majcin, një analist i politikës së sigurisë dhe mbrojtjes në Qendrën e Politikave Evropiane me seli në Bruksel, i tha DW se ndryshimi kryesor midis klauzolave të mbrojtjes së ndërsjellë në BE dhe NATO është mënyra se si duhet të ofrohet ndihma mbrojtëse. Ndërsa klauzola e BE-së bazohet kryesisht në ndihmën ndërqeveritare dhe dypalëshe, klauzola e mbrojtjes kolektive e NATO-s pasqyron një parim më të gjerë dhe strukturor të parandalimit.
Kristian Klink, një ekspert gjerman i politikës së mbrojtjes dhe ish-deputet i SPD-së, beson se Neni 42.7 i Traktatit të BE-së është më bindës sesa Neni 5 i NATO-s, të paktën në letër. Kërkesa për të ofruar ndihmë “me të gjitha mjetet në fuqinë e tyre” shpesh interpretohet si ndihmë “në maksimumin e aftësisë së tyre”, i tha ai DW.
Në anën tjetër, formulimi i Nenit 5 u lë vendeve të NATO-s më shumë hapësirë për vlerësimin e tyre, pasi secili vend mund të ndërmarrë “veprime të tilla që i konsideron të nevojshme, përfshirë përdorimin e forcës së armatosur”.
Megjithatë, të dy ekspertët theksuan se ndihma sipas Nenit 42.7 nuk do të thotë vetëm mbështetje ushtarake, por mund të marrë edhe formën e diplomacisë, ndihmës humanitare dhe mbështetjes financiare. Kjo mund të jetë veçanërisht e rëndësishme për anëtarët e BE-së, që nuk janë edhe anëtare të NATO-s, si Austria, Qipro, Irlanda dhe Malta.
Aktivizohet vetëm një herë
Neni 5 i NATO-s është aktivizuar vetëm një herë – pas sulmeve terroriste të 11 shtatorit 2001 në Shtetet e Bashkuara. Në përgjigje, NATO vendosi disa avionë mbikëqyrës me radar për të ndihmuar në patrullimin e hapësirës ajrore të SHBA-së. Në total, 830 anëtarë të ekuipazhit nga 13 vende të NATO-s kryen më shumë se 360 misione.
Në mënyrë të ngjashme, Neni 42.7 i Bashkimit Evropian është thirrur po ashtu vetëm një herë – gjithashtu si përgjigje ndaj terrorizmit. Pas sulmeve të vitit 2015 në Paris nga i ashtuquajturi “Shteti Islamik”, Gjermania dhe anëtarët e tjerë të BE-së mbështetën forcat franceze me aftësi detare dhe ajrore, por kjo ndodhi kryesisht brenda kuadrit të koalicionit të udhëhequr nga SHBA-të kundër ISIS-it.
Megjithatë, analisti i sigurisë Majcin paralajmëron se në të dyja rastet klauzolat e mbrojtjes kolektive u përdorën në përgjigje të ngjarjeve “për të cilat ato nuk ishin menduar realisht”. Klink pajtohet, duke vënë në dukje se Franca u përball me “një sulm terrorist në vitin 2015, por jo një sulm të madh ushtarak”, prandaj Neni 42.7 mbetet kryesisht i patestuar në praktikë.
“Dallime të rëndësishme” në debatin e Brukselit
Në mars përfaqësuesit dhe të dërguarit e BE-së u takuan në Bruksel për të diskutuar Nenin 42.7. Një zyrtar i lartë e bëri të qartë që në fillim: një klauzolë funksionale për ndihmë të ndërsjellë do ta bënte Bashkimin Evropian më të besueshëm dhe do të na kursente kohë të çmuar në rast të një sulmi. Kjo është sipas procesverbalit të parë nga “Report Mainz” i ARD dhe revista Der Spiegel.
Megjithatë, disa vende kanë rezerva në parim. Irlanda dhe Malta shprehin “dyshimet më të qarta në lidhje me zbatimin operativ të klauzolës së ndihmës së ndërsjellë”, thuhet në procesverbal. Vende të tjera duan të mbështeten kryesisht te NATO, sepse BE-ja, sipas tyre, nuk është një aktor ushtarak. Italia është gjithashtu e kujdesshme.
Skeptikët kundërshtohen nga një kamp tjetër. Franca, Spanja, Holanda, Gjermania dhe Austria po ushtrojnë presion mbi klauzolën, duke këmbëngulur që ajo të merret seriozisht dhe të nisë një debat.
Megjithatë, një marrëveshje është larg arritjes. Diskutimi zbuloi “dallime të rëndësishme”, i shkroi Berlinit një diplomat gjerman. Kjo nuk premton “asgjë të mirë për aftësinë e BE-së për të reaguar”. BE-ja, thotë ai, “ende nuk ka mbërritur në realitetin gjeopolitik”.
Një “koalicion i të vullnetshmëve” i udhëhequr nga Gjermania
Në tavolinën e ambasadores suedeze në Berlin, Veronika Vand-Danielson, është një model i një rakete lundrimi Taurus. “Evropa duhet të zgjohet – kemi qenë prej kohësh në një Luftë të Ftohtë të re”, thotë ajo. Suedia nuk u bashkua me NATO-n deri në vitin 2024.
Deri atëherë, Stokholmi ishte mbështetur më shumë te BE-ja sesa kudo tjetër. Neni 42.7 u përfshi madje në doktrinën zyrtare shtetërore suedeze. Në vitin 2022, qeveria suedeze u kujtoi anëtarëve të tjerë të BE-së detyrimin e tyre për të ndihmuar njëri-tjetrin në një letër.
Vand-Danielson tani po mbështet një zgjidhje me dy drejtime: Neni 42.7 duhet të përdoret për “kërcënime civile dhe hibride”. Kjo do të përfshinte sulme ndaj infrastrukturës kritike, por edhe sulme kibernetike. Mbrojtja klasike ushtarake do të ishte ende përgjegjësi e NATO-s.
Një pozicion i tillë mund të bëhet një kompromis evropian. Sepse pothuajse askush nuk dëshiron një konflikt të hapur me NATO-n, dhe në fund strukturat e saj mund të përdoren pa Shtetet e Bashkuara.
Megjithatë ambasadori suedez thotë se nuk mund të presim që të gjithë anëtarët e BE-së të bien dakord. Një “koalicion i të vullnetshmëve”, i udhëhequr nga Gjermania, do të duhet të ecë përpara dhe të zhvillojë plane konkrete për zbatimin e Nenit 42.
Në prill – ushtrimi i parë
Por Bashkimi Evropian është akoma në fillim të këtij diskutimi. Në prill, BE-ja synon të zhvillojë një ushtrim për herë të parë duke simuluar se çfarë do të ndodhte nëse një shtet anëtar aktivizonte klauzolën e ndihmës së ndërsjellë. Të paktën për këtë kanë rënë dakord diplomatët në Bruksel.
Skenari është si më poshtë: fushatat e dezinformimit dhe sulmet kibernetike grumbullohen papritur, ndërsa dronët hyjnë në hapësirën ajrore të BE-së. Për momentin, ushtrimi do të zhvillohet vetëm – në tavolinë./DW
