Rruga Egnatia është një nga trajektoret më të rëndësishme politike dhe ushtarake në Europën Juglindore. E ndërtuar në shekullin II p.e.s., për nder të konsullit romak Gnaeus Egnatius, kjo rrugë ishte vazhdim i rrugës Apia, e cila fillonte nga Roma deri në Brindizi.
Më pas, përmes transportit detar në Adriatik, ajo lidhej me portin e Dyrrahut, nga ku nisnin segmentet e rrugës Egnatia që lidhte Dyrrahun me Apoloninë, Skampën dhe Lyhnidën, duke vazhduar përmes territorit të sotëm të Maqedonisë së Veriut dhe Greqisë deri në Kostandinopojë.
Megjithëse kjo rrugë pati një rëndësi të madhe fetare, kulturore, politike dhe ushtarake nga Antikiteti deri në periudhën moderne të historisë, gjurmët e saj sot janë në rrezik serioz.
Së pari, ndërtimet pa leje në Durrës dhe Elbasan, veçanërisht që nga vitet 1990, kanë çuar në zhdukjen e disa gjurmëve të rrugës Egnatia. Një shembull është ndërtimi i pallatit 15-katësh (i njohur nga durrsakët si “te Fly”) dhe rindërtimi i sheshit të Portit pranë Torrës Veneciane, të cilat kanë dëmtuar trashëgiminë arkeologjike të gjurmëve të rrugës Egnatia dhe të Dyrrahut antik e mesjetar.
Gjithashtu, transformimi i Portës së Detit në një restorant të njohur si “Portiku” nuk e ka përmirësuar gjendjen e gjurmës së rrugës Egnatia në Durrës. Ky transformim ka fshirë pjesë të rëndësishme të kalldrëmit dhe ka reduktuar dukshmërinë e trashëgimisë antike për publikun.
Një rast tjetër vërehet në stacionin antik Ad Quintum në Elbasan, ku monumenti është ruajtur në mënyrë të dobët nga banorët e fshatit Vidhas. Duke përfituar nga mungesa e vëmendjes dhe kontrollit nga institucionet lokale dhe qendrore, kjo situatë ka çuar në degradimin gradual të gjurmëve të rrugës antike.
Së dyti, bllokimi i aksit rrugor Librazhd–Qafë Thanë dhe ndërtimi i autostradës Elbasan–Qafë Thanë e kanë përkeqësuar më tej situatën e rrugës antike Egnatia. Përballë kësaj situate të papritur dhe të vështirë, shumë drejtues mjetesh që udhëtonin drejt Pogradecit, Korçës dhe Greqisë kanë përdorur gjurmët e rrugës antike në fshatrat Mirakë dhe Dardhë të Librazhdit si rrugë alternative.
Ky fenomen nuk përbën vetëm shkelje të rregullave të qarkullimit rrugor, por edhe një dëmtim të drejtpërdrejtë të integritetit arkeologjik të rrugës. Trajektorja antike romake nuk është projektuar për ngarkesat e mjeteve moderne.
Mungesa e sinjalistikës dhe e monitorimit institucional e ka kthyer këtë segment në një rrugë të improvizuar, duke përshpejtuar dëmtimin e tij. Kjo situatë reflekton një lloj erozioni institucional, ku zhvillimi i infrastrukturës mbizotëron mbi mbrojtjen ligjore të trashëgimisë kulturore.
Në fillim të vitit 2026, rreziku i zhdukjes së rrugës Egnatia nuk është më hipotetik, por real dhe i dukshëm. Asfaltimi i segmenteve, përdorimi i tyre për qarkullim modern dhe mungesa e një strategjie të qartë konservimi përbëjnë kërcënime të drejtpërdrejta për mbijetesën e kësaj arterie antike.
Mbrojtja e saj kërkon ndërhyrje urgjente institucionale: identifikimin e plotë të gjurmëve, shpalljen e segmenteve si zona të mbrojtura dhe ndalimin e çdo ndërhyrjeje që cënon strukturën origjinale.
Në të kundërt, rrezikojmë që një nga korridoret më të rëndësishme historike të Ballkanit të mbetet vetëm në hartat e historisë, ndërsa në terren të zhduket nën asfaltin dhe neglizhencën institucionale./ Amfora.al
