Pas rënies së Bashkimit Sovjetik në vitet 1990, Ukraina trashëgoi një nga rezervat më të mëdha bërthamore në botë, duke përfshirë rreth 5000 armë bërthamore, përfshirë raketa ndërkontinentale. Megjithatë, Ukraina mori një vendim të guximshëm për të hequr dorë nga ky arsenal bërthamor, një hap që do të shënonte një moment të rëndësishëm në historinë e vendit dhe që do të ndikonte në kursin e mëtejshëm të konfliktit me Rusinë.
Faktorët që ndihmuan në vendimin e Ukrainës
Pavarësisht që Ukraina kishte në posedim armët bërthamore, ajo nuk kishte kontrollin mbi to, pasi Rusia kishte sistemet dhe kodet e lëshimit. Për më tepër, Ukraina po kalonte në një periudhë të vështirë të stabilizimit ekonomik dhe financiar, dhe mbajtja e një arsenali bërthamor ishte e pamundur në këto kushte. Kjo çoi në një vendim të dhimbshëm për Ukrainën, që të hiqte dorë nga armët bërthamore dhe të përqendrohej në stabilizimin e brendshëm.
Për t’u ndihmuar në çmontimin e armëve bërthamore, Ukraina u bashkua me programin Nunn-Lugar të Shteteve të Bashkuara në vitin 1991, një iniciativë ndërkombëtare për reduktimin e kërcënimeve bërthamore. Në vitin 1994, Ukraina nënshkroi Memorandumin e Budapestit, në të cilin Rusia, Shtetet e Bashkuara dhe Mbretëria e Bashkuar garantuan sovranitetin dhe integritetin territorial të Ukrainës në këmbim të heqjes dorë nga armët bërthamore. Megjithatë, këto garanci u testuan në vitet pasuese dhe rezultuan një dështim.
Aneksimi i Krimesë nga Rusia në vitin 2014 dhe mbështetja e separatistëve në Ukrainën Lindore i vunë në pikëpyetje garancitë e sigurisë të dhëna në Memorandumin e Budapestit. Ky akt i Rusisë shkatërroi çdo iluzion për besueshmërinë e këtyre angazhimeve. Dështimi për të parashikuar ambiciet e rritura të Rusisë nga Uashingtoni dhe Kievi nxori në pah dobësinë e Ukrainës pas heqjes dorë nga armët bërthamore.
Me pushtimin rus të Ukrainës në vitin 2022, çështja e sigurisë së Ukrainës është bërë më e qartë. Rusia, si një fuqi bërthamore, ka vënë në rrezik sovranitetin e Ukrainës, duke theksuar dobësinë e garancive ndërkombëtare të sigurisë. Ukraina, e cila ka kërkuar ndihmën e vendeve perëndimore për të përballuar agresionin rus, ka marrë armë dhe inteligjencë, por gjithsesi mbetet e ekspozuar ndaj rreziqeve të mëdha të sigurisë.
Konflikti Rusi-Ukrainë ka nxjerrë në pah mangësitë e sistemit të sigurisë ndërkombëtare, ku armët bërthamore nuk janë më një garanci për paqe të qëndrueshme. Ukraina, e cila heq dorë nga statusi i saj bërthamor, po paguan një çmim të madh në dimensionin njerëzor dhe politik. Megjithatë, pyetja mbetet nëse garancitë ndërkombëtare, si ato të dhëna nga Memorandumi i Budapestit, mund të parandalojnë agresionet e mundshme në të ardhmen dhe të mbrojnë integritetin territorial të Ukrainës.
