Nga Ilir Kalemaj
Ka një raport të Komisionit të Venecias të 2015-ës për listat e hapura dhe të mbyllura dhe sistemet zgjedhore proporcionale që kanë adoptuar njërën apo tjetrën metodë. Është mjaft interesant për gjetjet duke qenë se trajton dhe sistemet e tjera dhe i vë në një lloj shkalle krahasimi me të mirat dhe problematikën që ka secila prej tyre.
Nga 61 vende të marra në studim, pjesa dërrmuese e tyre, 56 vende kanë një sistem proporcional zgjedhor për zgjedhjet parlamentare. Dyzet e tre vende përdorin një sistem të mirëfilltë proporcional kurse 13 vende sistemin miks. Nga këto 56 vende që kanë sistemin proporcional, janë 25 syresh që kanë një sistem të listave të mbyllura, kurse 31 vende kanë listat e hapura ku votuesi mund të zgjedhë ndërmjet një ose disa emrash në listën e kandidatëve për subjektin politik. Ndërsa listat e mbyllura janë më të thjeshta në formë dhe menaxhim, listat e hapura përfshijnë një varietet më të gjerë, duke pasur përveç formave tradicionale të përzgjedhjes dhe renditjes mes disa kandidaturave, edhe sistemin e votës së transferueshme, votimin për më shumë se një parti, ose konceptin e listave bosh që shpërndajnë ulëset/vendet në parlament brenda listave.
Ndër 24 vendet që kanë sistemin e listave të mbyllura, ato ndahen mes atyre që kanë proporcional kombëtar dhe rajonal. Në sistemet me lista të hapura, shpërndarja e vendeve në listat e kandidatëve mund të bëhet në shumë mënyra. Ndërsa shtatë vende përdorin sisteme me një preferencë (Austri, Danimarkë, Estoni, Finlandë, Hollanda, Polonia dhe Suedia), shumë vende të tjera përdorin sisteme me disa preferenca. Në kjo kategori e fundit, shtatë vende kanë një numër të preferencave fikse (Qipro, Republika Çeke, Greqia, Kosova, Lituania, Peru dhe Sllovakia) ndërsa dhjetë vende kanë një numri i ndryshueshëm i preferencave, në varësi të numrit të vendeve që do të ndahen në elektorati (Armenia, Belgjikë, Bosnjë dhe Hercegovinë, Brazil, Bullgari, Islandë, Kirgistan, Letoni, Norvegji dhe San Marino).
Ka vende me sisteme me lista të hapura ku votuesit mund t’u heqin kryq kandidatëve të papëlqyer (Islandë, Letoni, Monako, Norvegji dhe Zvicër); vendet me një sistem ndër-votimi, d.m.th. ku votuesit mund të përzgjedhin kandidatët nga listat e partive të ndryshme (Lihtenshtajni, Luksemburgu, Monako dhe Zvicra). Ka edhe vende ku janë kandidatët të emëruar në zonat elektorale me një anëtar (Danimarka, Rumania); dhe vendet që përdorin sistemin me vota të vetme të transferueshme (Irlandë dhe Maltë).
Duhet të theksohet se në disa sisteme prania e pragjeve ose kushteve mund të kufizojnë shtrirjen e ndikimit që preferencat do të kenë në fund të fundit në shpërndarjen e vendeve brenda një liste. Megjithëse votuesit mund të shprehin preferencat e tyre, një numër kushtesh duhet të përmbushen para se të merren parasysh, siç janë pragjet ose caktimi i votave për listat pa asnjë preferencë për kandidatët në krye të listës. Kjo në përgjithësi rezulton në një situatë faktike me listë të mbyllur, përveç pengesave të tjera për efektivitetin e preferencës së votuesit të tilla si rrethet e nominimit apo kuotat për ekuilibrin gjinor.
Natyrisht ndikojnë dhe faktorë të tjerë si zgjedhja e votuesve për të ruajtur ekuilibrin gjinor, të konkurrencës brenda partive, të madhësisë së zonave elektorale, efekti i pragjeve elektorale, i modelimit të votave dhe efektet negative të zgjedhjeve komplekse. Duke marrë parasysh tërësinë e këtyre elementëve në dukje teknikë por në thelb politikë, aq më tepër përsa i përket realitetit shqiptar, i mëshojmë asaj që kemi thënë në vijëmësi që një sistem me lista të hapura, mundësisht me një zonë të vetme zgjedhore pse tre të tilla, me deri në 5 preferenca, por edhe ruajtjen e të drejtës për koalicione parazgjedhore për mos deformim dhe dhunim të vullnetit të subjekteve politike, do të ishte sistemi më demokratizues dhe përfaqësues që do të hapte garën, do të rriste cilësinë e përfaqësimit dhe sillte një qarkullim të shëndetshëm të elitave drejtuese duke ruajtur dhe ekuilibrat përkatës.
