Arkitekti Artan Shkreli ka postuar në facebook një foto që sipas tij daton në vitin 1892. Në foto, thotë ai, konstatohen rrënojat e një fortese te periudhes otomane në limanin e 40 Shenjtorëve ndërkohë që mbi të tani është ndërtuar resorti “Santa Quaranta”.
Postimi i Artan Shkrelit
Ndoshta fotografia me e hereshme qe trashegojme nga Saranda. Eshte bere ne vitin 1892. Verehet nje diçka qe u ka shpetuar historianeve dhe arkeologeve.
Limani i 40 Shenjtoreve (Santi Quaranta o Agios Saranda) paska patur nje fortese te periudhes otomane… dhe nuk behet fjale per rrenojat antike te keshtjelles se Onkezmit.
Verehet ende ne foto porta jugore si dhe nje kurtine (mur) relativisht i gjate ne anen perendimore.
Ne paretin e kurtines, ashtu sikurse ne keshtjella te tjera te kohes, jane hapur dritare per katin perdhe dhe mbi mur eshte ndertuar nje kat tjeter.
Keshtu, kurtina vijon pergjate bregdetit me godina ngritur mbi te, dhe ne mes dy syresh verehet edhe nje kulle rrethore e larte deri ne nivelin e bedenave.
Pastaj muri rrethues (i rrenuar ne hapesiren midis dy ndertesave per ti hapur vend selise se Hyqymetit paksa e terhequr), vijon si bazament i nje ndertese tjeter te gjate me nje karakoll ne kt e trete, per te perfunduar prane godines trekateshe ne fund.
Ndertesa me karakoll, kati perdhes i se ciles perbehet nga kalaja otomane, do kete sherbyer si depo mallrash portuale pasi nga ana e veriut eshte pa dritare dhe e pajisur me kontraforte te fuqishme guri.
Keto kontraforte nuk kane qene pjese perberese e murit te kalase, por jane bere me vone dhe me siguri kane sherbyer per te mos u shembur muri i kesaj magazine, e cila me gjase ka sherbyer per depozitimin e kripes rifuxho (qe kur njomet nga ajri i detit e rrit shume peshen specifike te saj)… njesoj si ne rastin e depos se kripes ne Bashtove.
Ndonese nuk mund te thuhet me siguri, per nga ngjashmeria qe ka me kalane e Tiranes, Peqinit apo dhe kullave te kalase ne derdhje te Vivarit ne Butrint, eshte e mundur qe ky fortifikim te jete i shek te XVI-XVII, kohe e ofensivave osmane ne Korfuz.
Nje relike e kesaj kalaje ka qene nje top bronxi qe deri ne vitin 1986 (kur eshte luajtur ne Sarande filmi “Dy here mat”) qendronte gjysem i mbuluar ne zhurin e plazhit pikerisht ne ate vend.
