Nga deVolkskrant
“Do të jetë një dhuratë nga Shqipëria për Evropën”, tha kryeministri Edi Rama në një intervistë me gazetën britanike The Observer, në lidhje me planin e Ivanka Trump dhe partnerit të saj Jared Kushner për të zhvilluar ishullin e paprekur të Sazanit pranë bregdetit në një vendpushim luksoz me dhjetë mijë dhoma hoteli.
Artikulli u shfaq më 22 maj, një ditë para se të shpërthenin protestat kundër planit në fshatin bregdetar të Zvërnecit, të cilat u përhapën në kryeqytet, Tiranë. Demonstrata masive kanë ndodhur atje që atëherë. Jo vetëm nga ambientalistët që kanë frikë se speciet e mbrojtura si flamingot do të zhduken; rezistenca drejtohet kundër kulturës së ndërtimit në përgjithësi dhe sistemit politik që qëndron pas saj.
«Shqipëria shihet si një parajsë për arkitektët për të eksperimentuar, një shesh lojërash, ashtu siç ishte dikur Roterdami», tha për gazetën The Architect’s Neëspaper, Elian Stefa, një arkitekt dhe kurator nga Tirana. «Por a përputhen vërtet të gjitha këto eksperimente me dëshirat e njerëzve? Shumë veta mendojnë se identiteti i kryeqytetit po ndryshon pa pëlqimin e tyre».
Agjencitë holandeze
Firma të njohura holandeze po ndërtojnë gjithashtu gjerësisht në Shqipëri, të tilla si OMA (e njohur, ndër të tjera, për Kunsthal në Roterdam dhe selinë e televizionit shtetëror kinez) dhe MVRDV (duke përfshirë Markthal dhe Depon e Muzeut Boijmans Van Beuningen në Roterdam). Ato i përkasin ‘Ushtrisë së Harqeve’, siç i quan Rama arkitektët më të mirë të huaj që ka mbledhur rreth tij për të transformuar vendin, me qëllim anëtarësimin në BE.
Si kryetar bashkie i Tiranës (2000-2011), socialisti Rama, një artist me profesion, lyeu ndërtesa gri të epokës komuniste dhe organizoi konkurse ndërkombëtare dizajni. Si Kryeministër (që nga viti 2013), ai vazhdoi përpara me projekte të tilla si shndërrimi i piramidës së diktatorit Enver Hoxha në një kompleks shumëfunksional për të rinjtë, nga MVRDV. Firma me seli në Roterdam projektoi gjithashtu Ndërtesën Skënderbeu, e cila përfaqëson kokën e heroit kombëtar Gjergj Kastrioti. Megjithëse disa shohin kokën e vetë Ramës në të.
Kohët e fundit, zemërimi është drejtuar edhe ndaj kësaj ushtrie arkitektësh. Shkaktari është libri *Dosjet Shqiptare*, një vëllim prej tetëqind faqesh që paraqet projekte nga gjashtëdhjetë firma të huaja, i redaktuar nga holandezja Anneke Abhelakh. Kontributi i Reinier de Graaf, një partner në OMA, po ngjall veçanërisht shumë polemika. Ai i shkroi një letër të hapur Ramës duke sugjeruar që zgjedhjet të anulohen në mënyrë që ‘mbrojtësi i arkitekturës së iluminuar’ të mund të mbetet kryeministër për jetë, ‘ndoshta edhe si mbret’. Letra , e botuar nga Tirana Times, ishte menduar ironikisht, por është interpretuar fjalë për fjalë nga disa – duke i hedhur benzinë zjarrit të kundërshtarëve të Ramës, të cilët po kërkojnë dorëheqjen e tij.
Nga askund
«Kjo nuk vjen nga hiçi», thotë arkitektja shqiptare Dorina Pllumbi, me banim në Holandë. «Historitë e gëzueshme në shtypin e huaj për projektet që po ndërtohen këtu nga arkitektë të famshëm kanë heshtur zërat kritikë deri më tani».
“Ajo që po ndodh tani në Tiranë është se qytetarët po organizohen dhe po bëjnë që zëri i tyre të dëgjohet”, shton kolegia e saj Klodiana Millona. Arkitektët marshuan së bashku me demonstratat gjatë ditëve të fundit. Një grup protestuesish mbajtën një tortë betoni për ditëlindjen e Ramës, i cili mbushi 62 vjeç të shtunën.
Pllumbi dhe Millona shohin se “Dosjet Shqiptare” shpërthen një sasi të madhe zemërimi të ngulitur. Zemërim për faktin se arkitektëve të huaj u jepet çdo mundësi për të ndërtuar, ndërsa firmat shqiptare trajtohen si “ndërtues vendas”. Zemërim për natyrën që po zhduket dhe Teatrin Kombëtar që – ndërsa aktivistët ishin ende brenda – u shkatërrua me buldozer për t’i hapur rrugë një teatri të ri me një kullë të projektuar nga firma daneze BIG. Zemërim për kullat ku shumë apartamente qëndrojnë bosh, ndërsa qiraja mesatare në Tiranë rritet dhe shtëpitë ekzistuese familjare po shemben.
Kjo ngre pyetje në lidhje me flukset financiare që fshihen pas projekteve të ndërtimit. Disa raporte ndërkombëtare e kanë identifikuar sektorin e ndërtimit në Shqipëri si një vatër korrupsioni dhe pastrimi parash. Spak, prokurori special për korrupsionin në Shqipëri, po heton ngjarjet që lidhen me projektet e dhëndrit të Trump, Kushner.
Libri tregon se Rama është i përfshirë ngushtë në emërimin e arkitektëve për projekte. Arkitekti yll kilian Alejandro Aravena shkruan se ka marrë një mesazh me tekst nga një kolege, ‘ku e pyeste nëse mund ta ndante numrin tim me Kryeministrin e Shqipërisë’.
‘Unë thashë: Sigurisht. Pesë minuta më vonë, deputeti më kontaktoi duke më pyetur nëse mund të vija në Tiranë për të diskutuar një projekt të mundshëm.’ Ai fitoi konkursin e mbyllur për një rrokaqiell 300 metra të lartë që do të ngrihet në kryeqytet.
Drejtpërdrejtësi freskuese
Winy Maas e MVRDV vlerëson ‘hapjen e Shqipërisë ndaj ideve të reja dhe gatishmërinë për të marrë rreziqe’. ‘Bindja e Kryeministrit Edi Rama se arkitektura është një pjesë thelbësore e së ardhmes së vendit përcakton tonin. Mënyra se si trajtohen projektet tregon një drejtësi të freskët’, thotë Maas.
Më 4 qershor, ditën e lansimit të librit, Rama dha një intervistë për CNN në përgjigje të protestave kundër planeve për Ishullin e Sazanit. Ai tha se projekti i resortit do të tregonte se si natyra dhe ndërtimi mund të shkojnë dorë për dore dhe ia tregoi kamerës “Dosjet Shqiptare ”. “Kjo është prova se do të jetë mirë”, tha ai. Libri paraqet resorte të ndryshme pushimi, duke përfshirë një kompleks në qytetin bregdetar të Drymades me pallate apartamentesh me ngjyrë të bardhë mesdhetare, të projektuara nga firma Cityförster me seli në Roterdam.
Redaktori Abhelakh është i befasuar nga gjithë kjo rrëmujë. “Kur e nisa librin, mendova se po dokumentoja një periudhë. Tani e shoh që vetë dokumentimi mund të bëhet pjesë e historisë që regjistron. Ajo që tregon ky diskutim është se ka nevojë për më shumë transparencë në lidhje me mënyrën se si ndodhi ky zhvillim.”
Ajo e gjen ‘treguese’ faktin që i njëjti libër iu dha nga Rama Presidentit francez Macron si një imazh i transformimit, ndërsa protestuesit e përdorin atë si një kritikë të politikave të tij. ‘Kjo nuk është një kontradiktë, por një shenjë se kjo histori nuk është ende e gdhendur në gur.’
Abuzimi i pushtetit
Belind Këlliçi, anëtar i parlamentit për Partinë Demokratike, e sheh librin si provë të abuzimit me pushtetin dhe praktikave të ndërtimit të paautorizuara. Ai dëshiron një hetim për të verifikuar se si, sipas tij, arkitektët e huaj kanë përfituar nga projektet e mëdha publike në Shqipëri.
De Graaf beson se Rama e nisi transformimin e madh të Shqipërisë ‘me qëllime të sinqerta’ dhe se projekte të mira janë realizuar. Si shembull, ai citon projektin e banesave Mangalem 21 që ai ndërtoi në Tiranë, i përbërë nga 1,200 apartamente (me qira të nivelit të mesëm) të shpërndara nëpër blloqe me ngjyra të ndezura rreth shesheve të gjelbra. Por vitet e fundit, ai ka vëzhguar ‘një proces përqendrimi të pushtetit’. ‘Fillimisht, ne i paraqitëm plane bashkisë; për shkak të një ndryshimi në ligj në vitin 2024, tani i raportojmë agjencisë shtetërore AZHT, e cila i raporton drejtpërdrejt Kryeministrit.’
Me letrën e tij, ai donte të vinte në pikëpyetje marrëdhënien midis arkitekturës dhe pushtetit; ai shkruan gjerësisht për këtë temë, ku ironia është tipari i tij dallues. ‘Ironia është një mjet për të qenë kritik pa qenë automatikisht i paaftë për të punuar askund ose pa lënë që gjithçka të shkatërrohet’, thotë De Graaf. Firma e tij po punon aktualisht në projektin për transformimin e stadiumit të futbollit Selman Stërmasi në Tiranë, që përfshin shtimin e dy kullave në stadium.
Rama iu përgjigj polemikave rreth librit në podkastin Flasim . Ai tha se “teksti është keqinterpretuar dhe përdorur si pjesë e një ‘inkuizicioni’ kundër botimit”. Dhe se letra e De Graaf tregon në fakt se ka vend për kritika.
Për shkak të gjithë kësaj trazire, De Graaf publikoi një letër të dytë në Tirana Times javën e kaluar , në të cilën shpjegon se letra e tij e parë ishte satirë. Pllumbi dhe Millona nuk janë të interesuar. Millona: “Në Shqipëri, ne e kemi kuptuar prej kohësh se arkitektura dhe pushteti janë të lidhura.”
