Presidenti amerikan Donald Trump përsëriti paralajmërimet për Teheranin këtë fundjavë, ndërsa protestuesit brenda Iranit nisën një sfidë tjetër për regjimin e Ajatollah Ali Khameneit.
“Ne po e ndjekim këtë situatë shumë nga afër,” tha Trumpi për gazetarët. “Nëse ata (qeveria iraniane) fillojnë të vrasin njerëz, ashtu siç kanë bërë në të kaluarën, mendoj se SHBA do t’i godasin shumë fort.”
Komentet e Trumpit vijnë pas më shumë se një jave trazirash në Iran. Sipas grupeve për të drejtat e njeriut, të paktën 16 protestues janë vrarë, dhjetëra të tjerë janë plagosur dhe një numër i madh janë arrestuar. Në një nga incidentet e fundit, forcat e sigurisë raportohet se sulmuan një spital qendror në qytetin perëndimor Ilam, ku shumë protestues të plagosur po trajtoheshin.
Presioni nga Uashingtoni, i kombinuar me dhunën në rritje, po ushqen një debat brenda Iranit: disa argumentojnë se deklaratat e Trumpit mund të inkurajojnë protestuesit, ndërsa të tjerë paralajmërojnë se regjimi gjithashtu ka të ngjarë t’i përdorë ato për të justifikuar dhe intensifikuar shtypjen.
Cila është kostoja e heshtjes perëndimore?
Kamran Matin, profesor i marrëdhënieve ndërkombëtare në Universitetin e Sussex-it në Mbretërinë e Bashkuar, thotë se përvoja e Lëvizjes së Gjelbër të vitit 2009 tregon se mungesa e mbështetjes perëndimore e inkurajoi Republikën Islamike të godasë më ashpër protestuesit.
“Kërcënimi i Trumpit për të vepruar kundër regjimit, veçanërisht pas asaj që ndodhi me presidentin venezuelian Nicolás Maduro, me shumë gjasa do të rrisë moralin e protestuesve dhe do të ulë besimin e regjimit në përdorimin e forcës,” thotë Matin.
Lëvizja e Gjelbër u shfaq pas zgjedhjeve kontroverse presidenciale të Iranit në vitin 2009. Regjimi pretendoi se kandidati Mahmoud Ahmadinejad kishte fituar me një shumicë dërrmuese, ndërsa opozita denoncoi mashtrime të përhapura në zgjedhje. Megjithatë, lëvizja nuk mori asnjë mbështetje të fortë politike nga qeveritë perëndimore, përfshirë Shtetet e Bashkuara nën presidentin Barack Obama. Megjithëse protestuesit brohorisnin emrin e Obamës dhe kërkonin mbështetje nga SHBA-ja, Uashingtoni u përmbajt nga ndërhyrja e hapur.
Shtypja e mëvonshme e Lëvizjes së Gjelbër çoi në arrestimin e mijëra kundërshtarëve të qeverisë. Dhjetëra protestues u vranë, dhe regjimi rezistoi dhe vazhdoi shtypjen e tij politike deri në ditët e sotme.
Opozita iraniane e ndarë lidhur me kërcënimin e Trumpit
Si iranianët brenda vendit ashtu edhe ata në mërgim po i përgjigjen deklaratave të Trump-it sipas vijave ideologjike: kundërshtarët e regjimit të krahut të djathtë, veçanërisht monarkistët dhe disa grupe etnike opozitare, janë më të prirur se të tjerët.
Pjesë të tjera të opozitës mbeten skeptike, ndërsa disa figura të opozitës kanë zgjedhur të heshtin. Behrooz Asadi, një politikan irano-gjerman dhe aktivist për të drejtat e njeriut, thotë se mbështetja ndërkombëtare duhet të ofrohet “pa kushte, pa varësi dhe pa ndërhyrje në interesat kombëtare të Iranit”.
“Nëse kjo mbështetje mbron të drejtën e manifestimeve paqësore në përputhje me konventat ndërkombëtare, ajo mund të mirëpritet,” thotë Asadi. Në të njëjtën kohë, ai paralajmëron fuqishëm kundër veprimeve ushtarake. “Ne jemi fuqishëm kundër luftës dhe sulmeve ushtarake. Asnjë luftë nuk ka sjellë kurrë demokraci,” i tha ai DW.
Analisti politik Abdolreza Ahmadi ka një qëndrim më pozitiv. Ai thotë se mesazhi i Trumpit ka “hapur një dritare të re” dhe u ka lejuar protestuesve të ndjejnë mbështetjen ndërkombëtare më drejtpërdrejt.
“Pas publikimit të mesazhit, protestat u zgjeruan,” argumenton Ahmadi. “Kërcënimi dërgon një sinjal paralajmërues ligjor dhe politik, dhe Bashkimi Evropian nuk mund të mbetet neutral.”
Në dallim, Taghi Rahmani, një aktivist politik iranian dhe bashkëshorti i fitueses së Çmimit Nobel për Paqe, Narges Mohammadi, thotë se qasja e Trump-it minon rendin ndërkombëtar ligjor dhe etik të vendosur pas Luftës së Dytë Botërore.
“Ekziston një sistem ndërkombëtar në të cilin Kombet e Bashkuara trajtojnë shkeljet e të drejtave të njeriut përmes ligjit,” thotë Rahmani. “Mesazhi i Trump-it sugjeron se Shtetet e Bashkuara, si vendi më i fuqishëm në botë, mund të veprojnë vetë. Kjo nuk është e pranueshme brenda kornizës aktuale ligjore dhe etike.”
Rahmani gjithashtu ngriti pyetjen e besueshmërisë së Trump-it në dritën e ndërhyrjes së fundit të SHBA-së për të kapur liderin venezuelian Nicolás Maduro.
Trumpi “ka bërë deklarata kontradiktore, përfshirë ato për Venezuelën,” i tha Rahmani DW-së. “Këto ndryshime e bëjnë ndërhyrjen e SHBA të paparashikueshme dhe potencialisht të dëmshme.”
Si kanë reaguar zyrtarët iranianë ndaj mbështetjes së Trump-it për protestat?
Teherani ka kritikuar ashpër deklaratat e Trump-it, me zyrtarët e regjimit që i kanë quajtur ato “të pamatura dhe të rrezikshme” dhe duke akuzuar Uashingtonin për ndërhyrje në çështjet e brendshme të Iranit. Ali Larijani, sekretari i Këshillit të Lartë të Sigurisë Kombëtare të Iranit, tha se komentet e zyrtarëve amerikanë dhe izraelitë kishin zbuluar “forcat e vërteta pas trazirave”.
Ai paralajmëroi se përfshirja amerikane do të çonte në paqëndrueshmëri, duke shtuar se “ndërhyrja në çështjet e brendshme të Iranit do të thoshte kaos në rajon dhe dëm për interesat amerikane.” Ai gjithashtu paralajmëroi amerikanët që “të kujdesen për ushtarët e tyre” dhe akuzoi Trumpin se po e shtynte vendin drejt aventurizmit të rrezikshëm.
Ali Shamkhani, këshilltari i udhëheqësit suprem të Iranit, gjithashtu u përgjigj ashpër. Ai tha se iranianët i njihnin ndërhyrjet ushtarake të SHBA-së jashtë vendit, duke iu referuar Irakut, Afganistanit dhe Gazës. “Çdo dorë që i afrohet sigurisë së Iranit me çdo pretekst do të pritet me një përgjigje të dhimbshme,” tha Shamkhani. “Siguria kombëtare e Iranit është një vijë e kuqe dhe jo një temë për tweet-e aventureske.”
Irani gjithashtu e ka ngritur zyrtarisht çështjen në Kombet e Bashkuara, duke i quajtur deklaratat e Trumpit të papërgjegjshme dhe një kërcënim për stabilitetin rajonal. Tensionet mes Uashingtonit dhe Teheranit janë përshkallëzuar më tej pas bombardimit të objekteve bërthamore të Iranit vitin e kaluar dhe luftës së mëparshme me Izraelin. Nga njëra anë, kjo dhunë ka rritur frikën për një konflikt rajonal më të gjerë, ndërsa nga ana tjetër, ka forcuar shpresat e protestuesve iranianë për ndryshim, apo edhe për rrëzimin e Republikës Islamike./ DW
