Kur dëshiron të kuptosh një krizë politike, mos pyet vetëm çfarë thuhet. Pyet kush fiton, kush humbet dhe kush paguan nëse gjërat dalin jashtë kontrollit.
Ky është ‘reverse engineering’ i situatës shqiptare: jo analiza e sloganit, por analiza e incentivave. Jo kush duket më moral në ekran, por kush fiton në secilin skenar të mundshëm.
Sazani dhe Zvërneci nuk janë më vetëm një projekt turistik, një lagunë apo një protestë mjedisore. Janë nyja ku takohen disa sisteme njëkohësisht: kapital i madh, qeveri e lodhur nga pushteti i gjatë, opozitë që kërkon hapësirë, rrjete ndërkombëtare të shoqërisë civile, interesa rajonale, integrim evropian, media, diasporë dhe qytetarë që nuk besojnë më se vendimet e mëdha merren në emër të tyre.
Prandaj pyetja nuk është vetëm: a duhet ndërtuar resorti?
Pyetja është: çfarë ndodh me Shqipërinë në secilin skenar?
Nëse projekti ecën përpara pa transparencë të plotë, fiton investitori dhe fiton qeveria në afat të shkurtër. Investitori nuk merr vetëm mundësinë për të ndërtuar dhoma hoteli. Merr pozicion: gjeografik, ligjor, ekonomik dhe relacional. Një prani afatgjatë në një ishull strategjik të Adriatikut e bën atë jo vetëm biznesmen, por faktor. Largimi i tij më vonë bëhet i kushtueshëm politikisht dhe ligjërisht.
Qeveria fiton narrativën e zhvillimit: kapital i madh, turizëm luksoz, imazh ndërkombëtar, ambicie rajonale. Por nëse kushtet nuk janë të qarta për publikun, ajo humbet diçka më të rëndësishme se një debat mediatik: humbet besimin. Dhe besimi, në një shtet të dobët, është kapitali më i rrallë.
Në këtë skenar, kush humbet? Mund të humbasë natyra, nëse kufijtë mjedisorë janë të dobët. Mund të humbasin banorët lokalë, nëse prona, aksesi dhe kompensimi mbeten të paqarta. Mund të humbasë qytetari, nëse kupton se pasuria publike negociohet mbi kokën e tij. Mund të humbasë edhe vetë ideja e zhvillimit, sepse një projekt i dyshimtë e bën çdo investim të ardhshëm të duket si grabitje.
Por nëse projekti ndalohet menjëherë, pa analizë të plotë dhe pa mekanizëm institucional, as kjo nuk është domosdoshmërisht fitore. Fiton protesta në planin moral. Fiton opozita në planin politik. Fitojnë rrjetet që e kanë kthyer çështjen në kauzë ndërkombëtare. Por Shqipëria mund të mbetet me të njëjtin problem: zona të mbrojtura në letër, institucione të dobëta në terren, mungesë menaxhimi, mungesë modeli zhvillimi dhe një precedent që çdo projekt i madh vendoset jo nga procedura, por nga përplasja.
Natyra nuk mbrohet vetëm duke ndaluar ndërtimin. Mbrohet duke pasur shtet që mat, kontrollon, menaxhon, ndëshkon dhe i jep publikut garanci. E mbrojtur nuk duhet të thotë e braktisur. Por e mbrojtur nuk mund të thotë as dhomë pritjeje për investitorin e radhës.
Turizmi luksoz nuk është armiku në vetvete. Në shekullin XXI, luksi nuk është domosdoshmërisht beton. Luksi është rrallësi: det i pastër, qetësi, biodiversitet, peizazh, autenticitet. Flamingot dhe laguna nuk janë kundërshtarë të vlerës. Janë vetë vlera. Një investitor që shkatërron lagunën nuk e kupton produktin që po blen. Ose e kupton dhe ka llogari të tjera.
Prandaj ndarja “zhvillim apo natyrë” është pyetje e varfër. Pyetja reale është: a ka Shqipëria shtet të mjaftueshëm për ta kthyer kapitalin privat në vlerë publike, dhe jo në kontroll privat?
Skenari i tretë është më i rrezikshmi: kriza nuk zgjidhet. Projekti nuk ecën plotësisht, por as nuk ndalet qartë. Qeveria nuk publikon gjithçka, por as nuk tërhiqet. Protesta nuk fiton, por as nuk shuhet. Opozita nuk ofron alternativë, por fiton nga zemërimi. Organizatat ndërkombëtare fitojnë relevancë. Media fiton konflikt. Fuqitë rajonale presin. Investitori ruan pozicionin. Dhe qytetari mbetet në mjegull.Ky është skenari ku pasiguria bëhet produkt politik.
Shumë aktorë, me interesa të ndryshme, mund të përfitojnë nga e njëjta paqartësi. Investitori fiton levë nëse ka të drejta të hapura por detyrime të paqarta. Qeveria fiton kohë dhe e kthen kritikën në debat për motive. Opozita fiton kapital pa marrë përgjegjësi. Rrjetet ndërkombëtare fitojnë terren moral dhe operativ. Aktorët rajonalë fitojnë hapësirë nga dobësia shqiptare. Askush nuk ka nevojë ta orkestrojë krizën. Mjafton që incentivat të bashkohen dhe institucionet të mos prodhojnë zgjidhje.
Kush humbet nga pasiguria? Qytetari i zakonshëm. Ekosistemi. Biznesi normal. Pronari lokal. Besimi publik. Dhe ideja se Shqipëria mund të jetë shtet negociues, jo territor i përdorshëm.
Skenari i katërt është politik: kërkesa për largimin e kryeministrit kthehet në qendër. Pas shumë vitesh në pushtet, lodhja demokratike është reale. Asnjë njeri nuk duhet të bëhet i pazëvendësueshëm në një republikë. Rotacioni është normal, madje i shëndetshëm.
Por edhe këtu pyetja nuk mund të jetë vetëm “ik”. Pyetja është: kush hyn në vendin bosh? Nëse ndryshon nyja qendrore, por grafi mbetet i njëjtë; lejet, toka, mediat, oligarkët, prokurimet, klientelizmi, financimet e errëta, atëherë sistemi nuk rrëzohet. Rilidhet. Oligarkët dinë të ndërrojnë qeveri. Mediat dinë të ndërrojnë sponsorë. Administrata di të ndërrojë flamur. Korrupsioni nuk ka ideologji. Ka metodë.
Prandaj një protestë që ka të drejtë moralisht duhet të pyesë edhe politikisht: çfarë vjen pas presionit? Zgjedhje? Qeveri teknike? Hetim i pavarur? Moratorium? Reformë e zonave të mbrojtura? Garanci për pronën dhe aksesin publik? Pa këto, energjia qytetare rrezikon të bëhet material për aktorë më të organizuar.
Skenari i pestë është ai që duhet shmangur me çdo kusht: eskalimi. Një protestë mund të nisë nga një arsye e drejtë dhe prapë të dalë nga duart e atyre që e nisën. Historia shqiptare e njeh këtë. Komunizmi nuk fitoi terren vetëm përmes dhunës; ai kanalizoi edhe dëshirën reale për drejtësi dhe ndryshim drejt një projekti fatal. Në vitin 1997, zemërimi pas humbjes së kursimeve ishte i kuptueshëm, por boshllëku institucional solli armë, frikë, krim dhe plagë që zgjatën me vite.
Sot nuk jemi në vitin 1997. Por logjika e eskalimit nuk kërkon përsëritje identike. Kërkon vetëm dy kampe të ngurtësuara, institucione që nuk arbitrojnë, media që amplifikojnë ekstremet dhe aktorë që dinë të presin derisa emocioni të bëjë punën e tyre.
Nëse situata del jashtë kontrollit, nuk e paguan investitori i madh. Ai ka avokatë, kontrata, pasaporta dhe dalje emergjence. Nuk e paguajnë politikanët. Ata negociojnë. Nuk e paguajnë rrjetet ndërkombëtare. Ato kalojnë te kriza tjetër. Nuk e paguajnë oligarkët. Ata përshtaten. E paguan qytetari: familja që jeton me pagë, biznesi i vogël, fëmija që shkon në shkollë, i sëmuri që pret shërbim, emigranti që mendon të kthehet, i riu që kërkon arsye për të mos ikur.
Prandaj zgjidhja nuk është të zgjedhësh kamp para se të dish realitetin. Zgjidhja është të thyesh pasigurinë. Publikoni dokumentet kryesore. Publikoni hartat, afatet, pronarët përfitues, të drejtat e aksesit publik, detyrimet mjedisore, mekanizmin e ndëshkimit në rast shkeljeje dhe përgjegjësitë nëse projekti dështon. Nëse marrëveshja është e mirë, transparenca e forcon. Nëse nuk publikohet, edhe kjo është përgjigje.
Dhe protesta, nëse kërkon të jetë më shumë se shpërthim, duhet të prodhojë kërkesa institucionale, jo vetëm kundërshtarë. Sepse ndryshimi pa arkitekturë është tronditje. Dhe në një vend të vogël, tronditja nuk mbetet abstrakte. Bëhet çmim, frikë, ikje, heshtje.
Pyetja nuk është vetëm kush fiton nga Sazani. Pyetja është kush fiton nga secili skenar dhe pse, në pothuajse çdo skenar të keq, faturën e paguan i njëjti njeri: qytetari shqiptar. Ndryshimi fillon kur ai refuzon të jetë instrument. Kur mban zemërimin, por kërkon faktet. Kur nuk lejon që pasioni t’i përdoret kundër vetes. Kur pyet jo vetëm “kundër kujt jam?”, por “çfarë ndodh më pas?” Vetëm atëherë Shqipëria mund të dalë nga roli i territorit ku të tjerët testojnë forcën e tyre, dhe të bëhet shtet që mbron interesin e vet./Birn
