Në të njëjtën seancë, Kuvendi miratoi dy projektligje që, sipas qeverisë, synojnë të modernizojnë bujqësinë shqiptare.
I pari krijon “Dëftesat Tregtare mbi Produktet Bujqësore”, duke u dhënë fermerëve mundësinë të përdorin prodhimin e ardhshëm ose produktin e magazinuar si kolateral për financim.
I dyti lejon që deri në 40% e tokës bujqësore të përdoret për instalime fotovoltaike, eolike dhe sisteme të magazinimit të energjisë. Në pamje të parë, të dy ligjet duken moderne. Në thelb, të dy shmangin problemet reale të sektorit.
Problemi i bujqësisë shqiptare nuk është mungesa e instrumenteve juridike.
Problemi është se bujqësia shqiptare nuk prodhon fitim të qëndrueshëm. Një biznes që humbet para nuk shpëtohet duke i krijuar një formë të re kolaterali. Një tokë që duhet të prodhojë ushqim nuk bëhet domosdoshmërisht më e vlefshme duke prodhuar energji.
1.Dëftesat tregtare, zgjidhje për një problem që nuk ekziston
Logjika e këtij ligji është e njohur. Në SHBA ekzistojnë “Warehouse Receipts”. Në Brazil përdoret “Cédula de Produto Rural” (CPR), ndërsa në disa vende afrikane funksionojnë “Warehouse Receipt Systems”.
Por të gjitha këto modele kanë lindur në ekonomi krejtësisht të ndryshme nga Shqipëria. Ato mbështeten në disa kushte të përbashkëta: prodhim të madh drithërash; magazina të certifikuara; tregje të kontratave të së ardhmes (futures); sigurim të prodhimit; standardizim cilësor; kontrata të qëndrueshme shitjeje.
Fermeri ruan grurin për gjashtë muaj dhe merr kredi duke përdorur produktin e magazinuar si garanci. Kjo funksionon, por vetëm sepse ekziston produkti, magazinimi, standardizimi dhe tregu.
Shqipëria nuk e ka këtë strukturë.
Sektori ynë bujqësor është krejt tjetër. Produktet kryesore konkurruese janë domatet, kastravecat, specat, luleshtrydhet dhe zarzavatet. Ato janë produkte shumë të prishshme, që nuk magazinohen për muaj, por duhet të shiten brenda pak ditësh.
Për këtë arsye, instrumenti kryesor i ligjit praktikisht nuk gjen objekt të gjerë zbatimi. Drithërat, që janë produktet tipike për skemat e dëftesave të magazinimit, zënë një pjesë relativisht të vogël të ekonomisë bujqësore shqiptare.
Pra, ligji merr një instrument të krijuar për Kansasin, Mato Grosson apo Ukrainën dhe përpiqet ta zbatojë në Divjakë, Lushnjë apo Berat. Kjo nuk funksionon jo sepse instrumenti është i keq, por sepse ekonomia është tjetër.
Problemi nuk është kolaterali
Qeveria pretendon se fermeri nuk merr kredi sepse nuk ka garanci. Por faktet tregojnë se problemi nuk qëndron vetëm te mungesa e kolateralit. Sot, bujqësia shqiptare përfaqëson vetëm një pjesë të vogël të portofolit të kredive bankare. Gjatë viteve të fundit kanë ekzistuar fondi sovran i garancisë, kreditë e buta, skema të garantuara nga BERZH-i dhe programe të Bashkimit Europian.
Megjithatë, përdorimi i tyre ka mbetur modest. Pse? Sepse problemi nuk është vetëm banka. Problemi është përfitueshmëria e aktivitetit.
Asnjë bankë nuk financon me dëshirë një biznes që ka probabilitet të lartë humbjeje. Bujqësia shqiptare nuk konsiderohet investim i sigurt sepse fermeri nuk kontrollon pothuajse asnjë nga faktorët që përcaktojnë fitimin.
Ai përballet me kriza ciklike të tregut, mungesë kontratash të garantuara, luhatje të forta të çmimeve, kosto të larta inputesh, energji të kushtueshme, probleme me ujitjen, konkurrencë nga importet e subvencionuara, mbështetje financiare më të ulët se në vendet fqinje dhe mungesë orientimi të prodhimit sipas kërkesës së tregut. Në këto kushte, kolaterali nuk ndryshon thelbin e problemit.
Është si t’i japësh një jelek shpëtimi dikujt, ndërkohë që anija vazhdon të fundoset.
2.Fotovoltaikët në tokë bujqësore, një gabim strategjik
Edhe më shqetësues është projektligji tjetër. Shqipëria është ndër vendet me më pak tokë bujqësore për frymë në Europë. Kjo nuk është thjesht çështje statistikash. Është çështje sigurie kombëtare.
Pandemia e COVID-19 tregoi se shtetet mund të vendosin kufizime eksporti. Lufta në Ukrainë dëshmoi se zinxhirët e furnizimit mund të ndërpriten brenda pak javësh. Krizat gjeopolitike po bëhen gjithnjë e më të shpeshta.
Në këto kushte, çdo vend serioz duhet të pyesë fillimisht: “Sa ushqim prodhoj vetë?”. Vetëm më pas duhet të pyesë: “Sa energji prodhoj?”.
Sovraniteti ushqimor është pjesë e sigurisë kombëtare
FAO, Komisioni Europian dhe shumë strategji kombëtare të hartuara pas pandemisë e trajtojnë sigurinë ushqimore si element të qëndrueshmërisë dhe rezistencës kombëtare.
Një vend që nuk prodhon ushqimet bazë është shumë më i ekspozuar ndaj krizave. Shqipëria sot importon një pjesë të madhe të produkteve ushqimore.
Në vend që toka bujqësore të ruhet dhe të vihet në funksion të prodhimit, ligji lejon përdorimin industrial të saj. Kjo është një zgjedhje strategjike me pasoja afatgjata.
Agrivoltaika nuk është ajo që po kuptojmë
Qeveria mund të argumentojë se në Europë ekzistojnë sistemet agrivoltaike. Kjo është e vërtetë. Por agrivoltaika nuk do të thotë mbulim i tokës me panele. Në Francë, Gjermani apo Itali, panelet vendosen në lartësi dhe projektohen në mënyrë që prodhimi bujqësor të vazhdojë pothuajse normalisht.
Studimet tregojnë se, për disa kultura, këto sisteme mund të ulin avullimin dhe të përmirësojnë rendimentin. Por këto modele janë shumë të kushtueshme, kontrollohen në mënyrë rigoroze dhe lejohen vetëm kur provohet se prodhimi bujqësor nuk dëmtohet.
Në Shqipëri nuk është bërë publik asnjë studim që të tregojë se si do të garantohet ky standard. Rreziku është që koncepti “agrivoltaik” të përdoret si justifikim për shndërrimin gradual të tokës bujqësore në park energjetik.
Energjia mund të prodhohet pa konsumuar tokë bujqësore.
Shqipëria ka alternativa shumë më të përshtatshme, si çatitë e ndërtesave publike; çatitë e serave; zonat industriale; tokat e degraduara; ish-zonat minerare; sipërfaqet kodrinore dhe malore pa potencial bujqësor. Atëhere, pse duhet të fillohet pikërisht nga toka më e çmuar?
Përfundim
Dy ligjet e miratuara kanë një element të përbashkët: asnjëri nuk trajton shkakun e problemeve.
Njëri nis nga ideja se problemi i fermerit është mungesa e kolateralit. Tjetri e trajton tokën bujqësore si një aset që mund të krijojë vlerë edhe kur nuk prodhon ushqim.
Në fakt, problemi është krejt tjetër.
Fermeri shqiptar nuk ka nevojë fillimisht për më shumë letra. Ka nevojë për fitim, treg, mbrojtje nga konkurrenca e padrejtë dhe politika që e bëjnë bujqësinë një biznes ku ia vlen të investosh.
Mbi të gjitha, Shqipëria duhet të kuptojë se toka bujqësore nuk është thjesht një aset ekonomik. Ajo është një pasuri strategjike kombëtare.
Në një botë ku krizat ushqimore dhe gjeopolitike po bëhen më të shpeshta, ruajtja e kapaciteteve prodhuese nuk është vetëm politikë bujqësore. Është politikë e sigurisë kombëtare. / Eduart Sharka, Monitor
