Që nga shtatori, Shqipëria ka ministren e parë në botë të drejtuar nga inteligjenca artificiale. “Diella”, që në shqip do të thotë diell, do të sigurojë që në vendin kandidat për në BE “prokurimet publike të jenë 100 për qind pa korrupsion”, premtoi kryeministri prej kohësh Edi Rama. Por eksperimenti duket se ka shkuar në drejtimin e kundërt: ndaj personave pas chatbot-it po zhvillohen hetime për krim të organizuar. Janë ngritur disa padi dhe të martën pritet të vendoset nëse ekzistenca e “Diella”-s si anëtare e qeverisë është apo jo në përputhje me Kushtetutën.
Që nga fillimi, ekspertët dhe opozita e konsideruan problematike idenë që një inteligjencë artificiale të merrte vendime administrative. Sipas tyre, IA mund të ndihmojë në prokurimet publike, por përgjegjësia duhet të mbetet te njerëzit realë. Kreu i grupit parlamentar të Partisë Demokratike opozitare konservatore, Gazment Bardhi, e quajti “Diella”-n “fantazi propagandistike” të Ramës dhe “fasadë virtuale për të fshehur vjedhjet gjigante të përditshme të kësaj qeverie”.
Partia Socialiste e Ramës fitoi zgjedhjet parlamentare në maj të vitit të kaluar për herë të katërt radhazi dhe arriti shumicën absolute.
Në shtator, “Diella” u promovua ministre me dekret presidencial, por kontrolli mbi të mbeti drejtpërdrejt në duart e Ramës. “Ajo është vajza ime”, tha Rama atëherë, “dhe është shumë besnike ndaj babait të saj.” Ai shtoi se ajo nuk ka kushërinj dhe prandaj nuk rrezikon të bjerë në nepotizmin e zakonshëm.
Edi Rama është kryeministër që nga viti 2013 dhe gjithmonë ka qenë i prirur ndaj veprimeve me efekt publik.
Opozita i drejtohet Gjykatës Kushtetuese
Partia Demokratike ngriti një ankesë në gjykatë: sipas Kushtetutës, vetëm njerëz realë mund të jenë pjesë e qeverisë, ndërsa një algoritëm nuk mban përgjegjësi para qytetarëve. Sipas saj, dekreti shkel edhe ndarjen e pushteteve, duke krijuar pa bazë ligjore një strukturë të re ministrore dhe duke i dhënë kryeministrit kompetenca të reja jashtë kuadrit kushtetues. Të martën, gjykata më e lartë shqiptare pritet të marrë një vendim për këtë çështje.
“Diella” nuk ishte një krijim i ri kur u prezantua publikisht në shtator; ajo ekzistonte që në fillim të vitit si chatbot në E-Albania, portali digjital i shërbimeve shtetërore. Figura u zhvillua në bashkëpunim me Microsoft dhe OpenAI, kompanitë pas ChatGPT-së. Pak muaj më vonë, “Diella” mori një fytyrë: një avatar të animuar me veshje tradicionale shqiptare, për të cilin aktorja Anila Bisha shërbeu si modele dhe dha zërin e saj.
Në nivel ndërkombëtar, projekti i paprecedentë i Shqipërisë tërhoqi vëmendje. Por paralajmërimet se nuk ishte e qartë sa transparente apo të kontrollueshme do të ishin vendimet e një anëtari qeveritar të drejtuar nga AI, dhe kush do të mbante përgjegjësi në rast gabimesh, u vërtetuan shpejt.
Hetime ndaj krijuesve të “Diella”-s
Pas “Diella”-s qëndron AKSHI, agjencia kombëtare shqiptare e informacionit, përgjegjëse për transformimin digjital të vendit dhe e varur drejtpërdrejt nga kryeministri. Në dhjetor, drejtoresha e AKSHI-t dhe zëvendësja e saj ranë në fokus të drejtësisë. Prokuroria e Posaçme kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar i vendosi në arrest shtëpie.
Sipas akuzës, ato ua jepnin tenderët kompanive mike në mënyrë të qëllimshme. Për të larguar kompanitë konkurruese, thuhet se përdornin frikësim dhe kërcënime. Madje dyshohet edhe për rrëmbime, ndërsa disa milionë euro janë devijuar në këtë mënyrë.
Nga opozita pati kërkesa për dorëheqjen e Ramës, por pa rezultat. “Më parë njerëzit duhej të prisnin në radhë për çdo dokument, edhe për një vërtetim të thjeshtë. AKSHI u ka kursyer qytetarëve mbi 600 milionë euro dhe mbi 7.000 vite kohë pritjeje”, deklaroi kryeministri. Sipas tij, nuk kishte nevojë për ndërhyrje.
“Korrupsion i vjetër i fshehur pas softuerit të ri”
Megjithatë, besueshmëria e “Diella”-s në popull duket se është dëmtuar rëndë. Kritikët theksojnë se ministrja virtuale është pjesë e sistemit të korruptuar dhe jo zgjidhje për të. Lutfi Dervishi, ish-drejtor i Transparency International Albania, deklaroi në një intervistë për gazetën gjermane “Zeit” se “Diella” do të “fshehte korrupsionin e vjetër pas një softueri të ri”.
Denisa Kele, pedagoge IT-je në Universitetin e Nju Jorkut në Tiranë, tha për ZDF se nëse të njëjtët persona që programuan “Diella”-n, dyshohen për korrupsion, “ministrja AI mund të bëhet një instrument i kamufluar mirë për abuzim”.
Aktorja si “Diella” kundër vullnetit të saj
Një padi kundër “Diella”-s është ngritur edhe nga gruaja që i dha zërin dhe fytyrën: Anila Bisha ka paditur qeverinë për përdorim të paligjshëm të imazhit të saj. Sipas saj, materiali video dhe audio që regjistroi ishte menduar vetëm për chatbot-in e E-Albania-s dhe kontrata përfundoi në fund të vitit 2025. Ajo deklaron se nuk ka pranuar kurrë të bëhej fytyra e ministres AI.
Avokati i saj e përshkroi kontratën si të kufizuar në përdorim. “Bëhej fjalë për një objekt ekskluziv dhe një qëllim ekskluziv. Kjo do të thotë se imazhi dhe zëri i saj nuk mund të përdoreshin për produkte të tjera”, tha ai. Qeveria i hodhi poshtë akuzat. “Sipas mendimit tonë, pretendimi është pa bazë”, deklaroi një përfaqësues i qeverisë. Në fund, vendimi i takon gjykatës.
Shumë ekspertë besojnë se inteligjenca artificiale ka të ardhme në politikë dhe mund të sjellë përfitime për qytetarët. Sipas tyre, vendimtare është që publiku të përfshihet në zhvillim dhe procesi të mbetet transparent. Me fjalë të tjera: duhet të funksionojë ndryshe nga rasti i “Diella”-s.
