Në godinat e braktisura të ish kampit të punës së detyruar të Spaçit, i përdorur gjatë diktaturës komuniste si vend dënimi për të burgosurit politikë, u përkujtua të enjten 53-vjetor i Revoltës së Spaçit, një nga ngjarjet më të rëndësishme të qëndresës ndaj regjimit totalitar drejtuar nga Enver Hoxha.
Protesta e të burgosurve nisi më 21 maj 1973 si kundërshtim ndaj punës së detyruar në minierë, por ajo mori ngjyrim politik kur të burgosurit të organizuar morën kontrollin e burgut duke hedhur parrudhat; “Poshtë komunizmi!”, “Rroftë Shqipëria e lirë!”
Shtypja e revoltës nga forcat policore të regjimit përfundoi me 4 të pushkatuar, Pal Zefi, 33 vjeç, Skënder Daja, 23 vjeç, Dervish Bejko, 27 vjeç dhe Hajri Pashaj, 29 vjeç, ndërsa dhjetëra të burgosur të tjerë u ridënuan me burg.
Katër të ekzekutuarit e kësaj revolte sot e kësaj dite mbeten pa varr, por gjetjet e fundit të një hetimi të kryer nga Komisioni Ndërkombëtar për Personat e Zhdukur, ICMP, në bashkëpunim me Autoritetin e Dosjeve, AIDSSH, kanë ngjallur shpresat për gjetjen e eshtrave të tyre.
Hetimi i ekspertëve të ICMP konstatoi se ka indikacione për ‘mbetje njerëzore’ në thellësi të tokës në zonën e Shpalit në zonën ku ndodhet ish-burgu i Spaçit, vend ku sipas dëshmive dhe dokumenteve arkivore besohet se janë varrosur pas pushkatimit 4 organizatorët e Revoltës së Spaçit.
Edhe pse më shumë se tre dekada pas rënies së regjimit komunist Shqipëria ka bërë pak ose aspak në drejtim të gjetjes së të zhdukurve, pasi ende nuk është ndërmarrë një aksion serioz për të kërkuar, zhvarrosur dhe identifikuar trupat e mijëra shqiptarëve që rezultojnë të zhdukur para viteve ’90.
Dhe pse me një marrëveshje ligjore në fuqi mes qeverisë shqiptare dhe ICMP-së dhe rekomandimeve të Komisionit Europian procesi nuk ka nisur për shkak të mungesës së vullnetit politik, përplasjes mes institucioneve për përgjegjësitë dhe boshllëqeve ligjore.
Por, Gentiana Sula, kryetare e AIDSSH, u shpreh optimiste se gjërat do të ndryshojnë pas gjetjeve të reja. Ajo u tha të pranishmëve në aktivitetin përkujtimor se Autoriteti ka dorëzuar në prokurori raportin hetimor të ICMP-së dhe po pritej leja për nisjen e zhvarrimeve.
“Në Shpal mendojmë se, përmes provave që kemi mbledhur, mund të jetë vendi ku ndodhen trupat e tyre. Raportin e kemi përfunduar, e kemi miratuar dhe ia kemi nisur Prokurorisë së Rrethit, së bashku me pesë raporte të tjera për vendvarrime të dyshuara”- tha ajo duke shtuar se po AIDSSH po priste “me padurim hapat e mëtejshëm: lejen për gërmim dhe procesin e identifikimit”.
Duke folur në mënyrë simbolike pas një porte hekuri të qelive të Spaçit, ambasadori i BE-së, Silvo Gonzato, bëri apel për nevojën për drejtësi dhe dëmshpërblim për ata që vuajtën nën mizorinë e regjimit komunist, si vlera thelbësorë të Bashkimi Evropian.
“Ne u detyrohemi këtyre njerëzve tre gjëra: së pari, një vend kujtese për jetët e humbura dhe heroizmin e atyre që mbijetuan; së dyti, drejtësi për ta dhe për familjet e atyre që u vranë; dhe së treti, dëmshpërblim, sepse dëmshpërblimi është një mënyrë konkrete për të njohur vuajtjen e shkaktuar dhe për të rikthyer dinjitetin e tyre”- tha ai.
Autoritetet shqiptare vlerësojnë se rreth 6,000 shqiptarë vdiqën nga torturat ose ekzekutimet jashtëgjyqësore ose u qëlluan teksa përpiqeshin të kalonin kufirin midis viteve 1944 dhe 1991, kur Shqipëria drejtohej nga një diktaturë e egër staliniste. Që nga rënia e komunizmit, të afërmit e të zhdukurve kanë kërkuar gjetjen e eshtrave të tyre, por kanë marrë pak ndihmë nga shteti.
Dëshmitë dhe dokumentet arkivore sugjerojnë se në territorin e Shqipërisë, kryesisht pranë burgjeve dhe kampeve të internimit, janë dhjetra lokacione që kanë shërbyer si vendvarrime për kundërshtarët e regjimit.
AIDSH thotë se hetimi i ICMP ka referuar edhe 5 vendvarrime të tjera përveç zonës së Shpalit në Mirditë ku besohet se janë varrosur 4 organizatorët e Revoltës së Spaçit. Ato janë Zona pranë ish-Burgut të Spaçit në Mirditë; Varrezat e Rrmajit në Shkodër, ku dyshohet se ndodhen eshtrat e Jup Kazazi, Sait Kazazi, Gjon Shllaku, Dom Luigj Zojzi dhe personave të tjerë të ekzekutuar gjatë viteve 1948–1953; si dhe vendvarrime të dyshuara në Mallkeq; në Shënvasil dhe në vendin e quajtur Shelegur, në malin e Gramozit.
Për hulumtuesit e historisë së komunizmit nevoja për veprim konkret nga institucionet në këtë drejtim sa vjen e bëhet më e madhe me kalimin e viteve për të përballur shoqërinë me përmasat e krimeve të komunizmit dhe kthimin e dinjitetit njerëzor për të zhdukurit dhe familjet e tyre.
Enriketa Papa, pedagoge në departamentin e Historisë në Universitetin e Tiranës, i tha BIRN se procesi duhej të përfshinte patjetër hetim penal nga prokuroria për rastet e referuara nga AIDSH me raportin e gjetjeve të ICMP-së, por ajo shprehet skeptike për kapacitetin dhe vullnetin e institucionit për ta bërë këtë.
“Prokuroria e shtetit në radhë të parë nuk ka eksperiencë, mund të ketë dhe mungesë interesi për shkak të mbingarkesës së punës, dhe çështja e ‘missing persons’ mbetet në plan të dytë. Pra nuk është çështje emergjente për prokurorinë”- tha ajo.
Por, Papa, shton se “me zbulimet e ICMP-së patjetër që hetimi penal duhet të bëhet edhe në aspektin e identifikimin të viktimave, si është zbatuar vendimi i gjykatës për dënimet e tyre, por sigurisht dhe në aspektin e dinjitetit njerëzor”.
Ajo sugjeron që prokuroria të krijojë një departament për këtë çështje dhe të marrë eksperiencë nga vendet e tjera ku procesi për kërkimin e të zhdukurve nga regjimet totalitare është zhvilluar.
Për sa i përket ndikimit dhe pasojave që ka në kujtesën kolektive gjetja e tyre, Papa thotë se “kjo është e rëndësishme sepse lidhet me të vërtetën historike për të kuptuar çfarë ka ndodhur”. Sipas saj ky është një kapitull pak i heshtur kur vjen puna tek çështje të drejtësisë tranzitore dhe përballjes me të shkuarën komuniste dhe se Shqipëria është tmerrësisht vonë për të akumuluar kaq shumë çështje që skanë gjetur zgjidhje.
“Duhet të jetë prioritet i drejtësisë sepse me gjetjen e tyre, jo vetëm familjet kanë nevojë për kthimin e dinjitetit njerëzor, por dhe shoqëria ka nevojë për të kuptuar se çfarë ishte komunizmi dhe përmasat e këtij krimi, sa janë vrarë, sa janë ende të zhdukur sot, sepse ende hamendësojmë mbi numrat”
Edhe Admirina Peçi, gazetare që prej më shumë se një dekade merret me memorien nëpërmjet një programi televiziv të përjavshëm ‘DosjaK’ dhe autore e ‘BunkArt’, i tha BIRN-it se gjetjet për vendvarrimet duhet të shoqërohen me “veprim institucional”.
“Prandaj pyetja sot nuk është vetëm nëse ekziston kapacitet teknik për gjetjen e të zhdukurve, por nëse ekziston një vullnet i qëndrueshëm për ta trajtuar këtë si çështje drejtësie dhe dinjiteti njerëzor, jo thjesht si çështje memoriale”- shton ajo.
Duke sjell përvojën e saj duke punuar në fushën e memories Peçi thotë se përmasat e këtij krimi shtetëror janë të mëdha dhe tregojnë mënyrën se si regjimi I trajtonte kundërshtarët politikë, duke mos u dhënë as të drejtën e një varri.
“Kam dëgjuar dëshmi të ish-të burgosurve apo banorëve lokalë që tregojnë për varrime natën, pa emra, pa shenja, në vende që më pas janë mbuluar nga koha dhe heshtja dhe duhet të kuptojmë se këto nuk janë vetëm histori të së shkuarës; janë plagë që vazhdojnë të ekzistojnë në mijëra familje shqiptare edhe sot”- thotë ajo.
Sipas Peçit, procesi I gjetjes dhe rikuperimit të eshtrave të të zhdukurve duhet të shoqërohet me një hetim penal për krimet e komunizmit.
“Mungesa e një hetimi ka krijuar një boshllëk të madh në ndërgjegjen publike shqiptare, sepse kur një shoqëri nuk arrin të emërtojë viktimat, të gjejë trupat apo të pranojë përgjegjësitë institucionale të së kaluarës, krijohet ideja se krimet mund të harrohen me kalimin e kohës”- thotë ajo duke theksuar se “kjo dëmton jo vetëm kujtesën kolektive, por edhe besimin te drejtësia dhe te vetë shteti”.
Ndërsa heshtja institucionale është, sipas Peçit, “rrezik që historia të relativizohet ose të banalizohet.” Reporter.al
