Gazsjellësi i Interkonjeksionit Jugor, i projektuar për të lidhur Bosnjën dhe Hercegovinën me një terminal gazi natyror të lëngshëm në Kroacinë fqinje, mund të pengojë aspiratat e Bosnjës për t’u bashkuar me Bashkimin Evropian.
Ky projekt ka rëndësi strategjike për vendin, pasi do të reduktonte varësinë e Bosnjës nga gazi rus. Pas sulmit në shkallë të gjerë të Ukrainës nga Rusia, BE ka ushtruar presion si ndaj shteteve anëtare ashtu edhe ndaj vendeve kandidate që të ndërpresin lidhjet e tyre me energjinë ruse.
Për Bosnjën, e cila e importon praktikisht të gjithë gazin e saj nga Rusia, ky gazsjellës mund të përfaqësojë një hap kyç drejt diversifikimit dhe një lidhje me tregun evropian të gazit përmes Kroacisë.
Pse është i shqetësuar Brukseli për planet e gazsjellësit të Bosnjës
Në mars, ligjvënësit boshnjakë miratuan një ligj që në fakt caktoi një kompani specifike me seli në SHBA, AAFS Infrastructure and Energy, si investitorin e projektit. Kompania u themelua në fund të vitit 2025 dhe thuhet se nuk ka përvojë të njohur në ndërtimin e tubacioneve.
Kjo ka ngritur shqetësime në Bruksel. Para miratimit përfundimtar të marrëveshjes, ambasadori i BE në Bosnjë dhe Hercegovinë, Luigi Soreca, u shkroi liderëve boshnjakë duke i nxitur ata të zbatojnë rregullat e BE.
Ai theksoi se autoritetet duhet të ‘marrin në konsideratë me kujdes detyrimet’ që rrjedhin nga Traktati i Komunitetit të Energjisë kur hartojnë legjislacionin energjetik. Për të ruajtur përparimin drejt anëtarësimit në BE, shtoi ai, ishte “thelbësore” që ligjet të përputheshin me rekomandimet e Komisionit Evropian.
Për BE, çështja nuk është vetë gazsjellësi, por mënyra se si po jepet. Brukseli mbështet uljen e varësisë nga energjia ruse, por këmbëngul që projekte të tilla të ndjekin procedura transparente dhe rregulla të prokurimit publik.
Një kompani amerikane e sapoformuar ngjall dyshime
Marrëveshja e planifikuar ka tërhequr gjithashtu vëmendjen në Bosnjë. Ivana Korajlic, nga Transparency International në Bosnjë dhe Hercegovinë, paralajmëroi se “anashkalimi i çdo lloj procedure transparente, anashkalimi i çdo lloj konkurrimi” do të krijonte një precedent “shumë të rrezikshëm”.
Sipas saj, AAFS Infrastructure and Energy u zgjodh për të shërbyer interesave financiare të dikujt. Të tilla “ligje të bëra me porosi”, tha Korajlic, shërbejnë interesave private më shumë sesa të mirës publike dhe nuk janë në përputhje me rregullat e BE.
Korajlic gjithashtu ngre dyshime për kompaninë amerikane, duke vënë në dukje se mbetet e paqartë nga do të vinte investimi i raportuar prej 1.5 miliardë dollarësh (1.3 miliardë euro), dhe nëse kompania është në gjendje të realizojë një projekt me këtë shkallë.
Ajo vuri në dukje se lidhjet e kompanisë meindividë të afërt me presidentin amerikan Donald Trump, së bashku me përpjekjet e dyshuara të lobimit, sugjerojnë se ndikimi politik mund të ketë luajtur një rol në përzgjedhjen e saj. DW kërkoi koment nga kompania, por nuk mori asnjë përgjigje para publikimit të artikullit.
Rruga me pengesa e Bosnjës drejt anëtarësimit në BE
Kjo polemikë nxjerr në pah sfidat më të gjera të procesit të anëtarësimit të Bosnjës në BE, i cili prej kohësh është karakterizuar nga reforma të ngadalta dhe ndarje politike. Vendi aplikoi zyrtarisht për anëtarësim në BE në vitin 2016 dhe iu dha statusi i kandidatit në vitin 2022.
Analistja Berta López Domenech, nga qendra kërkimore me bazë në Bruksel European Policy Centre, i tha DW-së se negociatat formale për anëtarësimin e Bosnjës në BE nisën në vitin 2024. Megjithatë, procesi është bllokuar përsëri për shkak të problemeve të qeverisjes dhe paaftësisë për të përmbushur standardet e BE-së.
Domenech shton se dështimi i Bosnjës për të miratuar ligjet e nevojshme ka bërë që BE, në vitet e fundit, të tërhiqet nga kërkesat e saj dhe të ulë standardet. Për të, është “lajm i mirë” që BE-ja tani qëndron e palëkundur në kritikat dhe këmbëngul që legjislacioni për sigurinë energjetike të përputhet me udhëzimet e BE-së.
Financimet e BE në rrezik
Por çështja nuk është thjesht politike. Bosnja dhe vendet e tjera të Ballkanit Perëndimor rrezikojnë të humbin financime të konsiderueshme nga BE, nëse dështojnë të zbatojnë reformat e dakorduara. Bosnja mund të humbasë gati 374 milionë euro nën Planin e Rritjes së BE-së për rajonin nëse zbatimi vazhdon të vonohet.
Kjo mund t’i japë Brukselit një avantazh të konsiderueshëm. Ngrirja e fondeve ka rezultuar më parë efektive në shtytjen e Bosnjës drejt reformave të nevojshme, shpjegoi Domenech për DW.
Të dy, Domenech dhe Korajlic, theksuan se mbetet e paqartë nëse ndërhyrja e BE do të jetë e mjaftueshme për të ndryshuar rrjedhën e projektit. Por ata ranë dakord se një ndryshim do të ishte në interesin më të mirë të Bosnjës dhe Hercegovinës.
Për Korajlic-in, rezultati do të tregojë nëse prioriteti i vendit është “përputhja me standardet e BE apo kënaqja e interesave të të tjerëve”. /DW
