Në qendër të Sarandës, në një nivel më të ulët se rruga aktuale, ndodhen rrënojat e Bazilikës paleokristiane të Onhezmit, një kompleks që daton në shekujt V-VI pas Krishtit. E ndërtuar me përmasa rreth 24.10 metra gjatësi dhe 20.80 metra gjerësi, bazilika është e organizuar në tre pjesë të brendshme të ndara me kolona dhe me një absidë në qendër, ndërsa dyshemeja e saj është e dekoruar me mozaikë me motive gjeometrike dhe figurative. Në krahun perëndimor ndodhet edhe një sinagogë, ku mozaikë me menorah në dysheme përfaqësojnë simbolet fetare hebraike dhe dëshmojnë praninë e një komuniteti hebre në qytetin e hershëm të Onhezmit.
Kompleksi paraqet disa faza zhvillimi të mozaikëve, nga tipologjia romake deri te dekorimet gjeometrike dhe figurative, ku përfshihen elemente si peshq dhe zogj. Në pjesën hyrëse ndodhet narteksi, ndërsa struktura e saj përfaqëson një organizim të zhvilluar arkitektonik për kohën. Rrënojat u zbuluan gjatë gërmimeve për ndërtimin e Pallatit të Kulturës në Sarandë, në një thellësi mbi një metër, duke nxjerrë në dritë struktura që lidhen me zhvillimin e qytetit brenda hapësirës së kalasë mesjetare. Sipas të dhënave, një pjesë e strukturave dhe mozaikëve vijon të mbetet e mbuluar ose e ndërprerë nga ndërhyrjet e mëvonshme në zonë.
Mozaikët janë ndërtuar me gurë të vegjël, rreth 1 cm, të vendosur mbi një shtresë llaçi harasan, të përbërë nga gëlqere, pluhur tjegulle dhe rërë e imët. Në disa pjesë të sitit ruhen fragmente që tregojnë për shtresa më të hershme ndërtimi, duke dëshmuar për faza të ndryshme zhvillimi ndër vite. Kompleksi përfshin gjithashtu oborrin dhe ambiente ndihmëse, ndërsa një pjesë e rrënojave vijon të shtrihet nën nivelin e rrugës aktuale, duke reflektuar shtresëzimin historik të qytetit dhe ndërthurjen e tij me zhvillimet e mëvonshme urbane.
Në plan të parë shtrihen rrënojat e Bazilikës së Onhezmit, ndërsa në sfond ngrihen ndërtesat moderne të qytetit, duke krijuar një kontrast të fortë mes historisë dhe zhvillimit të sotëm. Në këtë hapësirë, bazilika vijon të qëndrojë si një dëshmi e rëndësishme e identitetit historik të Sarandës, duke ruajtur gjurmët e një qyteti që ka ekzistuar dhe evoluar ndër shekuj.
Mes ritmit të shpejtë të zhvillimit urban, Bazilika e Onhezmit qëndron si një nga dëshmitë më të rralla të historisë së Sarandës, duke ruajtur në heshtje gjurmët e një qyteti që ka jetuar shekuj më parë. E vendosur në të njëjtën hapësirë me qytetin e sotëm, ajo rikthen vëmendjen te vlerat e trashëgimisë kulturore dhe rëndësia e ruajtjes së tyre për brezat që vijnë./ Amfora.al
