Sipas Raportit Financiar të Bankës Botërore për Shqipërinë mbledhja e taksave mbetet nën potencial për shkak të informalitetit, përjashtimeve dhe zbatimit të dobët.
Të ardhurat totale janë nën mesataren rajonale, produktiviteti i ulët i tatimit mbi të ardhurat personale dhe tatimi mbi fitimin tregon baza të pashfrytëzuara, efikasiteti i TVSH-së është vetëm 54% dhe shpenzimet tatimore arrijnë 4.8% të PBB-së, ku mbi 80% lidhen me TVSH-në.
Kontributet shoqërore mbeten të ulëta për shkak të nënraportimit të pagave, pavarësisht rritjes së kontribuesve dhe pagave. Sfida shtesë janë detyrimet e prapambetura tatimore, boshllëqet e përputhshmërisë dhe akses i kufizuar në të dhëna, thuhet në raport.
Banka Botërore identifikon katër burime kyçe të të ardhurave të pashfrytëzuara mjaftueshëm:
Tatimi mbi të ardhurat personale nga qiratë afatshkurtra (STR)
Formalizimi i STR-ve mund të gjenerojë të paktën 0.14% të PBB-së në të ardhura shtesë. Pavarësisht rritjes së shpejtë të turizmit dhe të qirave afatshkurtra, mbledhja e taksave kufizohet nga informaliteti dhe rregullimi i dobët. Duke supozuar zënie të plotë për të gjitha listimet në AirDNA, potenciali i PIT në vitin 2023 vlerësohej në 0.14% të PBB-së.
Taksa mbi pronën
Kalimi në një taksë mbi pronën të bazuar në vlerën e tregut mund të gjenerojë deri në 0.4% të PBB-së në vit dhe të forcojë decentralizimin fiskal. Aktualisht, taksa mbi pronën siguron vetëm 0.3% të PBB-së. Baza e ngushtë dëmtohet më tej nga përjashtimet e tepërta. Reformat e fundit kanë synuar të përfitojnë nga rritja e vlerave të pasurive të paluajtshme, por normat mbeten të ulëta, mbledhja është joefikase dhe kadastra fiskale është e vjetëruar. Qasja sipas vlerës së tregut përputhet më mirë me aftësinë paguese të tatimpaguesve, frenon mbindërtimin dhe mund të mbështesë përshtatjen ndaj ndryshimeve klimatike. Simulimet sugjerojnë se një taksë 0.10% mbi banesat mund të gjenerojë 0.4% të PBB-së edhe me përjashtime – dhe deri në 1.3% pa to.
Taksa e karbonit mbi qymyrin
Rritja e taksës së karbonit mbi qymyrin mund të ndihmojë në arritjen e objektivave klimatike, të sjellë përfitime shëndetësore dhe të rrisë të ardhurat në intervalin 0.18–0.35% të PBB-së deri në vitin 2030. Taksa aktuale nuk pasqyron mjaftueshëm kostot mjedisore dhe qeveria ka një kalendar për rritjen e saj deri në vitin 2030.
Një rritje graduale nga viti 2026 deri në 2030 do ta afronte Shqipërinë me çmimin e sistemit europian të tregtimit të emetimeve (ETS), ndërsa një rritje më e fortë mund të sjellë deri në 0.35% të PBB-së, duke ndihmuar në përmbushjen e objektivave të uljes së emetimeve dhe duke sjellë përfitime shëndetësore. Një pjesë e të ardhurave mund të përdoret për të kompensuar familjet në nevojë.
Taksa mbi duhanin
Rritja e akcizës së duhanit për t’u përafruar me minimumin e BE-së mund të gjenerojë 0.07% shtesë të PBB-së në vit. Megjithëse normat e akcizës janë rritur çdo vit, prevalenca e pirjes së duhanit mbetet e lartë, duke përbërë rrezik serioz për shëndetin publik. Raporti PFR paraqet tre skenarë politikash për rritjen e akcizës minimale.
Sipas skenarit të parë, Shqipëria e rrit gradualisht taksën për të arritur minimumin e BE-së prej 90 euro për 1,000 cigare deri në vitin 2030, që do të sillte rreth 0.02% të PBB-së në vit gjatë 2025–2029. Megjithatë, ky ritëm nuk mjafton për të kompensuar rritjen e popullsisë, të ardhurave dhe inflacionin; si pasojë, tregu i cigareve pritet të zgjerohet dhe normat e pirjes së duhanit të rriten. Vlen të theksohet se minimumet aktuale të akcizës së BE-së, të vendosura në vitin 2011, janë të vjetruara. /ekofin.al
