Vitet e fundit, vërehet një reduktim shumë i madh i sipërfaqeve të liqeneve akullnajore në vendin tonë. Bimësia dhe biota shtazore e liqeneve akullnajore janë të ndikuara direkt nga sasia, shkalla dhe dinamizmi i mbulesës së dëborës. Fenomene të ngjashme po ndodhin edhe në Alpet Evropiane, të cilat po përballen më ritme të shtuara të zhdukjes së sipërfaqes akullnajore.
Liqenet akullnajore të Shqipërisë zënë një hapësirë të konsiderueshme të ekosistemeve ujore dhe strehojnë një shkallë të lartë biodiversiteti. Këto liqene kanë rrënjë të thella historike dhe gjeologjike, duke datuar që nga periudha e Pleistocenit, rreth 2.6 milion vite më parë. Zona ku përqendrohen kryesisht është sistemi malor i Alpeve Shqiptare, ku gjenden rreth 16 liqene akullnajore.
Midis tyre, Liqeni i Draganit në Parkun Kombëtar të Shebenik-Jabllanicës paraqet një rast veçanërisht shqetësues. Ky liqen jo vetëm që ka pësuar tkurrje të konsiderueshme në sipërfaqe, por gjatë muajve të nxehtë të verës kalon në një gjendje kritike, duke u tharë pothuajse plotësisht dhe duke i vënë në pikëpyetje mundësitë e mbijetesës.
Gjatë dekadave të ardhshme, pritet të ndodhin ndryshime të konsiderueshme të klimës, duke i vendosur ekosistemet ujore të Mesdheut në vend të parë për nga cenueshmëria. Duke qënë të pozicionuara në lartësi specifike mbi nivelin e detit, ekosistemet e liqeneve akullnajore po shfaqin ndryshime të shpejta si pasojë e zvogëlimit të mbulesës akullnajore dhe rritjes së shpejtë të temperaturës.
Vitet e fundit, vihet re një rënie e dukshme e ditëve me temperatura nën zero në zona si Tropoja, Dragobia, Fushë Lurë, Shishtavec, Klenjë dhe Kukës ku janë të pozicionuara këto liqene. Akullnajat, të cilat shërbejnë si ushqyes të liqeneve akullnajore, po zvogëlohen, duke çuar në mungesë të ushqimit për liqenet përreth.
“Vitet 2023 dhe 2024 kanë qenë ndër vitet me pak borë që nga viti 2001, kur filloi krahasimi i pamjeve satelitore të sipërfaqeve me borë në Alpe. Nëse shkoni sot atje, do të vëreni shumë pak borë, gjë që konsiderohet tepër e pazakontë. Ajo çka është edhe më shqetësuese, se presim periudha edhe më dramatike se ato që lamë pas”– shprehet Prof. Dr. Spase Shumka, pedagog pranë Universitetit Bujqësor të Tiranës
Shkrirja e shpejtë që po ndodh në Alpet Evropiane, është një nga treguesit kryesorë gjeologjikë që shkaktare kanë ndryshimet klimatike. Që nga fundi i periudhës së pagëzuar me emërtesën Epoka e Vogël e Akullnajave (përafërsisht 1650-1850), sipërfaqet e mbuluara me akullnaja janë përgjysmuar me mbi 50%.
“Disa ekosisteme në Shqipëri e dëshmojnë këtë fenomen pasi janë shfaqur peizazhe të reja në zona ku dikur ka pasur trupa ujorë”- thotë Prof. Spase Shumka, profesor pranë Universitetit Bujqësor të Tiranës
Gjatë studimit të 25 liqeneve akullnajore, u zbuluan 20 specie të vogla dhe thuajse të panjohura të faunës shqiptare, të cilat pavarësisht madhësisë së tyre të reduktuar, luajnë një rol jetik për ekosistemin. Veçanërisht shqetësuese ishte situata në liqenet e Lurës, ku u vërejt një rënie dramatike e numrit të invertebrorëve, duke treguar ndikimin e drejtpërdrejtë të ndryshimeve klimatike dhe degradimit mjedisor në këto ekosisteme delikate.
Bimësia dhe biota shtazore e liqeneve akullnajore ndikohen drejtpërsëdrejti nga sasia, shkalla dhe dinamizmi i mbulesës së dëborës. Pasuria e ulët llojore e makrofiteve dhe përhapja e vogël e kësaj specieje në liqenet akullnajore të Shqipërisë, flet për një korrelacion të drejtë me zvogëlimin e sipërfaqes së këtyre liqeneve. Pasuria llojore në liqenin e Dushkut është krahasimisht më e ulët se pasuria llojore e gjetur në liqene të tjera akullnajore, të së njëjtës lartësi në vendin tonë dhe kjo lidhet kryesisht me ndryshimet klimatike.
Sipas skenarëve të ndryshëm, Shqipëria është parashikuar të përjetojë një shkallë të lartë të ndryshueshmërisë të grafikut të reshjeve vjetore. Parashikohet një reduktim në sasinë e reshjeve me më shumë se 10%, kryesisht gjatë periudhës midis muajve qershor dhe shtator. Për më tepër, parashikohet se mund të ketë edhe një ndryshim në tipologjinë e reshjeve, pasi reshjet që në kushtet e mëparshme do të kishin rënë në formën e dëborës, ka të ngjarë të bien në formën e shirave për shkak të rritjes së temperaturaturave. Diçka e tillë do ta reduktojë sasinë e dëborës në vend si dhe pritet ta zvogëlojë madhësinë e shtresës akullnajore të Alpeve Shqiptare. Për pasojë, ndër ekosistemet më të prekura nga ky ndryshim, parashikohet të jetë ai i liqeneve akullnajore.
Pavarësisht përpjekjeve dhe projekteve të zbatuara, menaxhimi i zonave të mbrojtura mbetet një çështje sfiduese. Kërcënimet e vazhdueshme për liqenet akullnajore dhe pellgjet e tyre, si shpyllëzimi dhe mbishfrytëzimi i burimeve natyrore, përdorimi i ujit për qëllime vaditjeje, magazinimi dhe përdorimi jashtëzakonisht kërcënues i ujit për prodhimin e energjisë, duket se po e përshpejtojnë përkeqësimin e integritetit të këtyre ekosistemeve.
Është vënë re se planet aktuale të menaxhimit të mbrojtjes së këtyre zonave nuk përmbushin kërkesat minimale për administrimin e duhur, në përputhje me kriteret e përcaktuara në ligj. Pas analizës së çështjeve shtesë, ata arrijnë në përfundimin se ekosistemet ujore bëjnë pjesë në kategorinë e ekosistemeve me shkallë të lartë të prekjes.
Qëndrueshmëria ekologjike duhet të integrohet në shërbimet e ekosistemeve dhe në planet kombëtare së zonave të mbrojtura. Kjo është veçanërisht e rëndësishme në përputhje me parimet e fundit të Bashkimit Evropian. Pavarësisht objektivave të strategjive ndërkombëtare për të parandaluar humbjen e biodiversitetit, perpjekjet kanë qënë gjithnjë sfiduese, kështu që për këtë arsye lind nevoja për mbështetje shkencore dhe teknike për menaxhim e këtyre ekosistemeve.
Duke qenë se Shqipëria karakterizohet nga një numër i madh i sipërfaqeve liqenore të larta alpine, duhet patjetër që si pjesë e zonave të mbrojtura, këto ekosisteme të trajtohen me përparësi, duke ju kushtuar vëmendje të shtuar ruajtjes së tyre.
Burimi: Prof. Dr. Spase Shumka
