Dy vjet më parë, një fatkeqësi natyrore goditi qendrën e Shqipërisë. Tërmeti i 26 nëntorit 2019 mori 51 jetë njerëzish dhe shkaktoi dëme të mëdha, që sipas “Raportit të Vlerësimit të Nevojës pas Fatkeqësisë”, arritën në rreth 1 miliard euro.
Ishte një moment i vështirë, që përtej solidaritetit, i cili ishte i padiskutueshëm nga brenda dhe jashtë vendit, nxori në pah problematikat me strukturat e Emergjencave Civile në menaxhimin e situatës. Ishte një moment që i bëri të gjithë të reflektojnë për kaotizmin dhe cilësinë e ndërtimeve, sidomos të pas viteve ’90, të cilat u shembën apo dëmtuan, dhe mungesën e standardeve të zbatimit të Kodeve të ndërtimit, cilësisë së studimeve sizmike dhe nevojës për adaptimin e Eurokodit në ligjet shqiptare.
Presioni mbi qeverinë ishte tepër i lartë, fillimisht në organizimin e operacioneve për shpëtimin e jetëve njerëzore, për të përballuar strehimin e të dëmtuarve dhe më pas, për procesin e rindërtimit. Debate lindën edhe për nevojën e sigurimit nga fatkeqësitë dhe një projektligj i propozuar nga Banka Botërore u bë publik në atë kohë. Transparenca e nevojshme për procesin e rindërtimit ishte një tjetër element që u artikulua, ndonëse jo fort.
Sot, kur kanë kaluar dy vjet, shkundja që duhet të na jepte tërmeti është shuar gradualisht. Vëmendja është përqendruar te procesi i rindërtimit, i cili ndonëse me hapa të ngadaltë, po ecën. Sipas buxhetit faktik në vitin 2020, nga programi i rindërtimit u shpenzuan 16 miliardë lekë, ose 50% e parashikimit fillestar, e justifikuar me vonesat që shkaktoi pandemia dhe mbyllja e vendit për disa muaj.
Këtë vit, si rrjedhojë e lehtësimit të masave të pandemisë dhe mbajtjes së zgjedhjeve, procesi ka ecur më shpejt, sidomos në zonat rurale. Për periudhën janar-tetor 2021, nga fondi i rindërtimit janë shpenzuar deri tani 22 miliardë lekë, ose gati 80% e programit vjetor. Rindërtimi po sjell dhe një dukuri pozitive, që është krijimi i lagjeve të reja të standardizuara dhe të organizuara nga ana e infrastrukturës, që në fakt duhet të kishte qenë modeli se si duheshin zgjeruar qytetet në dekadat e fundit.
Përtej rindërtimit, duket se procesi i të nxënit nga fatkeqësia nuk ka ecur siç duhet dhe problemet e tjera janë lënë në harresë, apo kanë ecur me ritme të ngadalta. Menaxhimi i situatës së zjarreve në stinën e verës tregoi se strukturat e Emergjencave Civile ende shfaqin shumë problematika, ku ndër më kryesoret, sipas ekspertëve, ishin moshartimi i planeve të parandalimit, atyre operacionale dhe koordinuese. Ekspertët kanë rezerva edhe për 7 vendimet e qeverisë shqiptare, në zbatim të Ligjit 46/2019 “Për Mbrojtjen Civile”, dhe pritet së shpejti të hapin një debat për këtë çështje.
Diskutimet për adaptimin e Eurokodit në ligjet shqiptare, sërish janë lënë mënjanë. Deri tani, Eurokodi aplikohet sipas vullnetit të kompanive dhe inxhinierëve. Kodet e ndërtimit të vitit 1989 parashikojnë dhe japin siguri për kohën që është hartuar, ku banesat nuk ishin më shumë se 5 kate. Mirëpo tani, kur ndërtesat kalojnë 10 e 15 kate, edhe në zona jo të rekomanduara nga ana sizmike, duhet urgjent adaptimi i Eurokodeve.
Ndërsa për rindërtimet që po bëhen nga shteti është deklaruar se po zbatohen standardet e Eurokodit, cilësia e rindërtimit mbetet shqetësim, sidomos për rastet e riparimeve të kryera nga vetë banorët, duke mos marrë garancitë e duhura për të përballuar lëkundje të tjera.
Transparenca e fondeve të rindërtimit mbetet një problem kyç, i evidentuar nga Fondi Monetar Ndërkombëtar dhe Kontrolli i Lartë i Shtetit, i cili ka evidentuar mungesë dokumentacioni në të gjitha hallkat, që e bën të vështirë vlerësimin e eficiencës së përdorimit të fondeve.
Ndonëse Banka Botërore ka rekomanduar me kohë hartimin e programit të plotë kombëtar për sigurimin nga katastrofat në Shqipëri, për shkak të kapacitetit të kufizuar financiar të qeverisë për t’iu përgjigjur fatkeqësive natyrore, në linjë me përvojat e suksesshme të vendeve të tjera, diskutimi ka mbetur në harresë. Për momentin, duket sikur qeveria ka larë duart me miratimin e vendimeve për sigurimin e përgjegjësisë së ndërtuesit, ku ka përfshirë elemente të sigurimit për tërmetet dhe duke krijuar të tjera probleme teknike.
Historia ka treguar se memoria kolektive e vendit është afatshkurtër. Por, sipas të gjitha vlerësimeve, Shqipëria është shumë e prekshme nga fatkeqësitë natyrore (vendi ka hyrë në një periudhë aktive sizmike) dhe ndryshimet klimatike. Ndaj reagimi duhet të jetë i shpejtë, në mënyrë që të mos gjendemi më të papërgatitur ndaj ngjarjeve të paparashikuara dhe ta paguajmë gjithnjë me kosto të lartë njerëzore, ekonomike dhe propagandistike. /Revista Monitor/
