Nga Klodian Tomorri
Ka patur nje debat mes ekonomisteve nese sherbimi i transportit urban eshte apo jo monopol natyror? Evans ne vitin 1991 studioi sherbimin e autobusave urban ne Londer dhe perfundimi ishte se po. Ky sherbim ishte nje monopol natyror.
Dy karakteristikat e monopolit ne rastin e transportit urban rrine plotesisht. Kostot fikse jane shume me te larta se ato variabel dhe kostot mesatare qendrojne mbi ato marxhinale edhe per sasi te medha produkti. Ndaj si rezultat monopoli natyror mund te ofroje sherbimin me kosto me te ulet se sa konkurrenca.
Si rregull monopolet natyrore eshte me mire qe te jene ne duart e shtetit se sa ato te privatit. Dhe ka nje arsye shume te forte ekonomike se pse. Nje monopol mund ta ofroje sherbimin ne kater nga menyrat e meposhteme.
1-Cmim i larte sherbimi duke prodhuar ne nivelin e monopolit.
2-Cmim te barabarte me koston mesatare
3-Cmim te barabarte me koston marxhinale
4-Cmim zero per sherbimin.
Varianti i pare, qe ndryshe quhet ekuilibri i monopolit, maksimizon fitimet per monopolistin, por shkakton humbje per shoqerine. Termi ne anglisht eshte deadweight loss, ne shqip nuk e di si e kane perkthyer.
Varianti i dyte transferon nje pjese te surplusit nga monopolisti tek qytetaret, por serish rezulton me humbje per shoqerine.
Varianti i trete eliminon plotesisht humbjet per shoqerine, por ne kete rast monopoli nuk arrin te mbuloje kostot ndaj kerkohet subvencioni nga taksat.
Varianti i katert shkakton humbje per shoqerine, con ne mbikerkese per shkak te free rider dhe kerkon shume subvencion.
Pra ne kater mundesite, e treta eshte me eficentja. Si rregull monopolet natyrore duhet te dalin me humbje, e cila duhet te financohet me subvencion nga taksat. Ne cdo variant tjeter shoqeria humbet. Por ne privat varianti i trete nuk mund te realizohet, ndaj monopolet natyrore eshte mire qe te jene ne duart e shtetit.
Tani kjo krijon problemin tjeter. Ne shtet vidhet, keqmenaxhohet dhe kompania perdoret per qellime politike. Por la nje mase qe mund ta korrektoje disi kete problem. Monopoli mbahet ne pronesi shteterore, por jepet ne administrim privat. Disa nga linjat me te suksesshme te transportit urban neper bote, kane pikerisht kete model. Rasti me klasik eshte Tokyo.
