Nga Shkodra në Vlorë, Ultësira Bregdetare përbën zemrën e prodhimit bujqësor shqiptar. Këtu kultivohen drithërat, perimet, ullinjtë, agrumet, pemët frutore dhe një pjesë e madhe e prodhimit në sera. Por kjo është edhe zona ku ndryshimet klimatike po shfaqen me intensitetin më të madh: verat po zgjasin, temperaturat po arrijnë vlera rekord, periudhat pa reshje janë më të gjata, ndërsa shirat, kur bien, janë shpesh më intensivë dhe shkaktojnë përmbytje. Në këtë kontekst, është rikthyer në vëmendje edhe fenomeni El Niño, i cili shoqërohet me rritjen anormale të temperaturës së sipërfaqes së detit në Paqësorin tropikal. Çdo herë që zhvillohet një episod i fortë, lind pyetja: A mund të ndikojë ai edhe në Shqipëri?
Përgjigjja e shkencës është më e ndërlikuar sesa një “po” ose “jo”. Ndikimi i El Niño në Ballkanin Perëndimor është përgjithësisht i dobët, indirekt dhe jo i qëndrueshëm, por kjo nuk do të thotë se është krejtësisht i parëndësishëm. Në një klimë që tashmë po ngrohet për shkak të shkarkimeve antropogjene të gazeve serë, çdo faktor që ndryshon qarkullimin atmosferik global mund të kontribuojë në rritjen e probabilitetit të ekstremeve klimatike dhe të ketë pasoja ekonomike për bujqësinë, qoftë edhe përmes tregjeve ndërkombëtare.
Rajoni i Ballkanit Perëndimor konsiderohet një nga “pikat e nxehta” klimatike të Evropës. Vëzhgimet meteorologjike dhe modelet klimatike tregojnë një rritje të temperaturave mesatare, një shtim të ditëve me temperatura ekstreme dhe një ulje të reshjeve gjatë muajve të verës. Kjo prirje është në përputhje me vlerësimet e Copernicus Climate Change Service dhe Organizatës Botërore Meteorologjike (WMO), të cilat tregojnë se Evropa është kontinenti që po ngrohet më shpejt në botë dhe se rajoni i Mesdheut po përjeton një rritje të valëve të të nxehtit, të thatësirave dhe të ekstremeve të reshjeve.
“Në Shqipëri, ndikimet janë veçanërisht të dukshme në Ultësirën Bregdetare. Sezoni i nxehtë fillon më herët dhe përfundon më vonë, netët tropikale janë bërë më të shpeshta, ndërsa kërkesa për ujë në bujqësi është rritur ndjeshëm. Në të njëjtën kohë, reshjet kanë tendencë të përqendrohen në episode të shkurtra dhe intensive, duke rritur rrezikun e përmbytjeve dhe erozionit të tokës. Ky ndryshim nuk lidhet me një fenomen të vetëm klimatik, por me ngrohjen afatgjatë të sistemit klimatik të Tokës”– shprehet Esmeralda Ballesha, eksperte në politikat agro-ushqimore, inovacionin dhe zhvillimin e qëndrueshëm.
Në këtë kontekst, është rikthyer në vëmendje edhe fenomeni El Niño, i cili lidhet me rritjen anormale të temperaturës së sipërfaqes së detit në Paqësorin tropikal. Çdo herë që zhvillohet një episod i fortë, lind pyetja: A mund të ndikojë ai edhe në Shqipëri?
El Niño është faza e ngrohtë e fenomenit ENSO (El Niño-Southern Oscillation), një luhatje natyrore e sistemit oqean-atmosferë në Paqësorin tropikal. Gjatë një episodi El Niño, temperatura e sipërfaqes së detit në pjesën qendrore dhe lindore të Paqësorit rritet mbi normalen. Kjo ndryshon shpërndarjen e energjisë dhe lagështisë në atmosferë, duke gjeneruar valë atmosferike që mund të ndikojnë qarkullimin global të ajrit. Këto lidhje në distancë njihen si telelidhje klimatike (teleconnections). Në rajone si Amerika Jugore, Australia, Indonezia apo Afrika Lindore, ndikimet janë të forta dhe të dokumentuara mirë. Në Evropë, megjithatë, sinjali është shumë më i dobët, sepse klima ndikohet kryesisht nga faktorë të tjerë rajonalë.
Klima e Evropës Juglindore dominohet nga ndërveprimi midis Atlantikut Verior, Mesdheut dhe sistemeve atmosferike rajonale. Një rol të rëndësishëm luan Oscilacioni i Atlantikut Verior (NAO), i cili shpesh ka një ndikim shumë më të madh mbi temperaturat dhe reshjet sesa ENSO. Kjo do të thotë se El Niño nuk “kontrollon” motin në Ballkan. Në disa vite, ai mund të favorizojë dimra më të butë ose ndryshime në regjimin e reshjeve, ndërsa në vite të tjera ndikimi i tij mund të jetë pothuajse i padallueshëm. Shkencëtarët theksojnë se lidhja mes ENSO-s dhe klimës së Mesdheut është statistikore dhe probabilistike, jo e drejtpërdrejtë. Me fjalë të tjera, një episod i fortë El Niño nuk do të thotë automatikisht se Shqipëria do të ketë thatësirë apo përmbytje.
Megjithëse ndikimi rajonal është i kufizuar, El Niño mund të ndikojë në klimën globale.Vitet me El Niño të fortë karakterizohen shpesh nga temperatura mesatare globale më të larta, sepse oqeani lëshon në atmosferë një pjesë të nxehtësisë së akumuluar. Nëse një episod i tillë ndodh mbi një planet që tashmë është ngrohur ndjeshëm nga aktiviteti njerëzor, rritet probabiliteti i rekordeve të temperaturës. Kjo nuk do të thotë se El Niño shkakton ndryshimet klimatike. Përkundrazi, ai vepron mbi një klimë tashmë të ndryshuar, duke përforcuar përkohësisht disa nga pasojat e saj.
Edhe nëse ndikimi atmosferik është modest, çdo rritje e temperaturave ose zgjatje e periudhave të thata mund të ketë pasoja të ndjeshme në bujqësi.Temperaturat mbi 35°C reduktojnë pjalmimin e domates dhe specit, ndërsa temperaturat mbi 38-40°C shkaktojnë stres termik dhe ulin ndjeshëm rendimentin e misrit gjatë fazës së pllenimit. Në pemët frutore, dimrat më të ngrohtë mund të ndryshojnë ciklin e pushimit vegjetativ, duke favorizuar lulëzimin e hershëm dhe duke rritur ekspozimin ndaj ngricave të vona. Për ullirin, thatësira e zgjatur ul përmbajtjen e ujit në tokë dhe ndikon në madhësinë e frutit, ndërsa te agrumet rrit kërkesën për ujitje dhe mund të përkeqësojë cilësinë e prodhimit.
Një tjetër rrezik që po bëhet gjithnjë e më serioz për Ultësirën Bregdetare është kripëzimi, një nga proceset më pak të diskutuara në Shqipëri, i lidhur me depërtimin e ujit të detit në ujërat nëntokësore. Kur verat bëhen më të thata dhe prurjet e lumenjve bien, presioni i ujit të ëmbël zvogëlohet. Si rezultat, uji i kripur depërton më thellë në shtresat ujore nëntokësore bregdetare. Në zona si Divjaka, Fieri, Myzeqeja apo pjesë të Ultësirës së Shkodrës, përdorimi i tepërt i ujërave nëntokësore për ujitje mund ta përshpejtojë këtë proces. Kripëzimi ul pjellorinë e tokës, dëmton sistemin rrënjor të kulturave dhe, nëse vazhdon për vite me radhë, mund të bëhet një problem shumë më i rëndësishëm sesa vetë ndikimi i drejtpërdrejtë i El Niño-s.
Edhe nëse El Niño nuk ndryshon ndjeshëm klimën shqiptare, ai mund të ndikojë fuqishëm në ekonominë bujqësore përmes tregjeve ndërkombëtare. Historikisht, episodet e forta të El Niño-s kanë shkaktuar ulje të prodhimit të grurit në Australi, reduktim të prodhimit të misrit në Afrikën Jugore, probleme në prodhimin e orizit në Azi, si dhe ndryshime në prodhimin e sojës dhe sheqerit në Amerikën Latine. Po ashtu, ato janë shoqëruar me luhatje në tregjet e kafesë dhe kakaos. Kur oferta globale bie, çmimet ndërkombëtare të drithërave, vajrave bimore, ushqimit për blegtorinë dhe plehrave kimike mund të rriten. Për Shqipërinë, e cila importon një pjesë të konsiderueshme të grurit, misrit, plehrave kimike dhe inputeve bujqësore, kjo përkthehet në rritje të kostove të prodhimit dhe të çmimeve ushqimore, edhe nëse kushtet meteorologjike vendase mbeten pranë normales. Në këtë kuptim, ndikimi ekonomik i El Niño-s mund të jetë më i rëndësishëm sesa ndikimi i tij i drejtpërdrejtë mbi klimën shqiptare.
Pavarësisht se El Niño nuk është faktori dominues, monitorimi i tij mund të përmirësojë planifikimin sezonal dhe të ndihmojë në përgatitjen e bujqësisë shqiptare ndaj ndryshimeve klimatike. Disa masa mund të forcojnë rezistencën e sektorit, si zhvillimi i shërbimeve moderne agrometeorologjike dhe sistemeve të paralajmërimit të hershëm, përdorimi i parashikimeve sezonale në planifikimin e mbjelljeve, modernizimi i sistemeve të ujitjes dhe reduktimi i humbjeve të ujit. Po ashtu, rëndësi kanë monitorimi sistematik i kripëzimit të tokave dhe ujërave nëntokësore bregdetare, zgjedhja e varieteteve më rezistente ndaj nxehtësisë dhe thatësirës, rritja e përmbajtjes së lëndës organike në tokë për të përmirësuar mbajtjen e lagështisë, sigurimet bujqësore kundër ekstremeve klimatike dhe forcimi i bashkëpunimit ndërmjet shërbimeve meteorologjike, universiteteve dhe fermerëve.
Po aq e rëndësishme është që fermerët të kenë akses në informacion të përditësuar mbi rreziqet klimatike dhe jo vetëm mbi parashikimet afatshkurtra të motit. Pra, shkenca klimatike është e qartë: El Niño nuk është shkaktari kryesor i ndryshimeve që po përjeton bujqësia në Ballkanin Perëndimor. Ndikimi i tij në rajon është përgjithësisht indirekt, i dobët dhe ndryshon nga një episod në tjetrin, ndërsa faktorët kryesorë që përcaktojnë klimën e Evropës Juglindore mbeten qarkullimi atmosferik mbi Atlantikun Verior, Mesdheu dhe, mbi të gjitha, ngrohja globale e shkaktuar nga aktiviteti njerëzor.
Megjithatë, do të ishte gabim të konsiderohej El Niño i parëndësishëm. Duke ndikuar në temperaturën mesatare globale dhe në prodhimin bujqësor të rajoneve kryesore të botës, ai mund të ketë pasoja të rëndësishme edhe për Shqipërinë përmes rritjes së çmimeve të ushqimeve, luhatjeve në tregjet e drithërave, kostove më të larta të inputeve bujqësore dhe presionit mbi sigurinë ushqimore. Për një vend me bujqësi ende shumë të varur nga kushtet klimatike dhe me një pjesë të madhe të prodhimit të përqendruar në Ultësirën Bregdetare, sfida nuk është të “luftojë” El Niño-n, por të ndërtojë një sistem bujqësor më rezistent ndaj çdo forme të variabilitetit klimatik. Kjo nënkupton investime në shkencë, monitorim, menaxhim të ujit, infrastrukturë vaditëse, mbrojtje të tokës dhe përdorim të parashikimeve klimatike sezonale në vendimmarrjen bujqësore.
Në fund, pyetja nuk është nëse El Niño do ta ndryshojë klimën e Shqipërisë, por nëse bujqësia shqiptare do të jetë mjaftueshëm e përgatitur për të përballuar një botë ku ekstremet klimatike, pavarësisht origjinës së tyre, po bëhen gjithnjë e më të shpeshta./ klimasot
