Një analizë e re e Institutit të Vjenës për Studime Ekonomike Ndërkombëtare (wiiw) tregon se, edhe nëse vendet e rajonit do të ruanin ritmet aktuale të progresit, shumicës së tyre do t’u duheshin disa dekada, ndërsa në disa fusha edhe më shumë se një shekull, për të arritur standardet mesatare të BE-së.
Raporti analizon tetë shtylla kryesore të zhvillimit, ekonominë, politikat sociale, shëndetësinë, arsimin, qeverisjen, mjedisin, digjitalizimin dhe infrastrukturën dhe evidenton një rajon që po përparon me ritme shumë të ndryshme.
Digjitalizimi është historia më e suksesshme, ku disa vende mund të arrijnë standardet europiane brenda pak vitesh, ndërsa infrastruktura dhe mjedisi mbeten pengesat më të mëdha, me afate që në shumicën e rasteve kalojnë një shekull.
Në çështjet sociale dhe të qeverisjes, Kosova është më afër BE-së. Ndërsa Serbia dhe Mali i Zi janë më pranë standardeve ekonomike.
Bosnja është më afër BE me Arsimin dhe Maqedonia e Veriut është me afër BR me standardet e qeverisjes, shëndetësinë dhe digjitalizimin. Shqipëria ka bërë progres në qeverisje dhe digjitalizim, por mbetet shumë larg standardeve europiane në infrastrukturë, mjedis dhe pensione.
Raporti nxjerr në pah se sfida e rajonit nuk është vetëm ritmi i rritjes, por edhe cilësia e saj. Ekonomitë vazhdojnë të mbështeten te konsumi, ndërtimi, turizmi dhe remitancat, ndërsa investimet në produktivitet, inovacion, kapital njerëzor dhe infrastrukturë mbeten të pamjaftueshme për të mbyllur hendekun me Europën.
Ekonomia, Serbia kryeson, por rajoni mbetet dekada larg BE-së
Ekonomia vazhdon të jetë fusha ku Ballkani Perëndimor mbetet më larg standardeve të Bashkimit Europian. Sipas Raportit të Konvergjencës 2025 të Institutit të Vjenës për Studime Ekonomike Ndërkombëtare (wiiw), asnjë prej gjashtë ekonomive të rajonit nuk arrin as gjysmën e nivelit mesatar ekonomik të BE-së. Mali i Zi dhe Serbia janë më pranë, me përkatësisht 42.2% dhe 41.7% të nivelit europian, ndërsa Kosova mbetet në fund me 25.7%. Shqipëria renditet në mesin e grupit, me 30.2% të mesatares së BE-së, sipas të dhënave të vitit 2024.
Kosova dhe Maqedonia e Veriut avancuan me nga 0.9 pikë përqindje, ndërsa Mali i Zi ka mbetur në vend. Përjashtimi ishte Bosnjë-Hercegovina, e cila jo vetëm nuk e ngushtoi hendekun, por u largua edhe më tej nga mesatarja europiane.
Raporti vëren se përmirësimi ka ardhur kryesisht nga rritja e pagave, veçanërisht e pagës minimale, ndërsa produktiviteti po ecën me ritme më të ngadalta. Në shumicën e vendeve, pagat dhe pensionet mbeten larg standardeve europiane. Pensionet janë veçanërisht problematike në Shqipëri dhe Kosovë, ku ato arrijnë vetëm rreth 10% të nivelit të BE-së.
Nëse ritmet aktuale do të vazhdonin pa ndryshime, Serbia do të kishte nevojë për rreth 35 vjet për të arritur mesataren europiane, Shqipëria për 53 vjet dhe Mali i Zi për 72 vjet. Për Bosnjë-Hercegovinën dhe Kosovën, konvergjenca mbetet objektiv më shumë se një shekull larg.
Sipas wiiw, problemi nuk lidhet vetëm me ritmin e rritjes, por edhe me modelin ekonomik të rajonit. Rritja vazhdon të mbështetet te konsumi, ndërtimi, turizmi dhe remitancat, ndërsa aktivitetet me vlerë të shtuar të lartë mbeten të kufizuara. Për pasojë, ekonomitë rriten, por jo mjaftueshëm shpejt për të mbyllur hendekun me Europën.
Çështjet sociale, Kosova befason, Bosnja largohet nga Europa
Në krahasim me ekonominë, treguesit socialë ku përfshihen shkalla e punësimit, varfëria, pabarazia dhe hendeku gjinor paraqesin një panoramë më inkurajuese.
Shqipëria dhe Serbia janë tashmë rreth tre të katërtat e nivelit mesatar të BE-së në këtë shtyllë, me përkatësisht 76.9% dhe 75.8% e mesatares së BE-së, ndërsa Bosnjë-Hercegovina mbetet më larg, me 59.1%.
Në këta tregues kryeson Kosova, e cila do të arrijë më shpejt standardet, me rreth 19 vjet, ndjekur nga Serbia, 51 vjet, Mali i Zi, 59 vjet, dhe Shqipëria, 71 vjet. Maqedonia e Veriut është mbi 100 vjet larg, ndërsa Bosnjë-Hercegovina aktualisht po largohet nga BE-ja në vend që t’i afrohet.
Kjo do të thotë se vetëm një vend i rajonit, Kosova, mund të arrijë nivelin social të BE-së brenda dy dekadash, ndërsa pjesa tjetër ka nevojë për gjysmë shekulli ose më shumë.
Rajoni është relativisht mirë në treguesit e pabarazisë, ku shumica e vendeve arrijnë rreth 90% të standardit europian. Edhe normat e punësimit në Shqipëri, Mal të Zi dhe Serbi janë afër mesatares së BE-së. Megjithatë, pas këtyre rezultateve fshihet një problem i vazhdueshëm: pjesëmarrja e grave në tregun e punës.
Një tjetër veçori është rasti i Kosovës, e cila rezulton më pranë standardeve europiane në treguesit e varfërisë. Sipas wiiw, kjo lidhet me nivelin relativisht të lartë të transfertave sociale dhe skemave të mbështetjes publike.
Shëndetësia, diferenca të mëdha mes vendeve
Shëndetësia mbetet një nga fushat ku Ballkani Perëndimor paraqitet më afër standardeve të Bashkimit Europian. Sipas Raportit të Konvergjencës 2025, Mali i Zi, Serbia dhe Maqedonia e Veriut kanë arritur tashmë rreth 86-88% të nivelit mesatar të BE-së, duke qenë ndër performuesit më të mirë të rajonit.
Shqipëria renditet më poshtë, me 64.2% të nivelit europian, ndërsa Kosova mbetet e fundit, me 58%.
Pjesa më e madhe e vendeve shënoi përmirësim gjatë 2024. Mali i Zi pati progresin më të madh, me 1.8 pikë përqindje, ndërsa Maqedonia e Veriut dhe Shqipëria u afruan përkatësisht me 1.6 dhe 1.5 pikë përqindje drejt mesatares së BE-së. Serbia ishte përjashtimi i vetëm, duke humbur terren për shkak të përkeqësimit të disa treguesve të lidhur me shëndetin e foshnjave.
Në pamje të parë, rajoni duket relativisht afër Europës. Jetëgjatësia mesatare në të gjashtë ekonomitë luhatet midis 93% dhe 98% të nivelit të BE-së. Megjithatë, pikërisht ky tregues po shfaq sinjalet më shqetësuese. Në pesë nga gjashtë vendet, përmirësimi i jetëgjatësisë po ecën më ngadalë se në Bashkimin Europian, duke bërë që hendeku të mos ngushtohet.
Një tjetër sfidë e rëndësishme lidhet me burimet njerëzore. Numri i mjekëve mbetet dukshëm nën standardet europiane, veçanërisht në Kosovë, Shqipëri dhe Bosnjë-Hercegovinë. Emigrimi i personelit shëndetësor drejt vendeve të BE-së po e thellon këtë problem, duke krijuar mungesa të vazhdueshme në sistemet publike.
Në lidhje me afatin, Maqedonia e Veriut është dukshëm më afër arritjes së standardeve të BE-së në fushën e shëndetësisë me vetëm 7 vite, e ndjekur nga Mali i Zi, me rreth 17 vjet. Shqipëria dhe Kosova qëndrojnë rreth 39–41 vjet larg, ndërsa Bosnjë-Hercegovina, rreth 89 vjet.
Serbia, pavarësisht se është mes performuesve më të mirë në nivel, është mbi 100 vjet larg konvergjencës për shkak të trendit të saj negativ. Nivelet e larta të disa vendeve nuk garantojnë afrim të shpejtë, sepse ajo që mat raporti i konvergjencës është ritmi i progresit.
Arsimi, cilësia alarmante për të gjithë rajonin
Arsimi mbetet një nga sektorët ku rajoni është relativisht pranë standardeve europiane, por raporti nxjerr në pah një paradoks, ndërsa pjesëmarrja në arsim mbetet e lartë, cilësia e rezultateve po përkeqësohet.
Ndryshe nga sektorët e tjerë, ku shumica e vendeve po afrohen gradualisht me Europën, në arsim situata është më komplekse. Vetëm Bosnjë-Hercegovina paraqet një trajektore të qartë konvergjence. Serbia, Mali i Zi, Shqipëria, Kosova dhe Maqedonia e Veriut konsiderohen në largim nga standardet europiane kur analizohen trendet afatgjata.
Shkaku kryesor lidhet me cilësinë e rezultateve. Testet ndërkombëtare PISA tregojnë diferenca të mëdha mes rajonit dhe vendeve të BE-së. Serbia është më pranë mesatares europiane, ndërsa Kosova mbetet më larg. Në të njëjtën kohë, shpenzimet publike për arsimin kanë humbur terren krahasuar me BE-në në të gjitha ekonomitë e rajonit.
Një problem tjetër mbetet numri i të rinjve që nuk janë as në arsim, as në punë dhe as në trajnim. Fenomeni është veçanërisht i theksuar në Kosovë, ndërsa edhe vendet e tjera vazhdojnë të përballen me vështirësi në integrimin e të rinjve në tregun e punës.
Sipas raportit, problemi nuk qëndron më tek aksesi në arsim, por tek aftësia e sistemeve arsimore për të prodhuar njohuri dhe kompetenca që kërkon ekonomia moderne. Kurrikulat e vjetruara, mungesa e trajnimit të vazhdueshëm të mësuesve dhe investimet e pamjaftueshme në teknologji po pengojnë përmirësimin e rezultateve.
Vetëm Bosnjë-Hercegovina është me afër BE-së e vlerësuar në rreth 18 vjet për të arritur standardin. Pesë ekonomitë e tjera, Shqipëria, Mali i Zi, Maqedonia e Veriut, Kosova dhe Serbia ishin të gjitha në largim nga BE-ja, çka do të thotë se hendeku arsimor po zgjerohet me kalimin e kohës dhe nuk pritet të mbyllet së shpejti me trendet e vitit 2024.
Nëse ekonomitë e rajonit synojnë të afrohen me Europën, arsimi mund të kthehet në faktor vendimtar. Ndryshe, mungesa e kapitalit njerëzor do të vazhdojë të kufizojë produktivitetin, inovacionin dhe ritmin e konvergjencës ekonomike.
Qeverisja, progres i ngadaltë nën hijen e korrupsionit
Qeverisja është një nga fushat ku diferencat mes vendeve të Ballkanit Perëndimor janë relativisht të vogla. Raporti i konvergjencës tregon se Mali i Zi kryeson rajonin me 76.7% të nivelit të BE-së, i ndjekur nga Shqipëria, me 73.8%, dhe Maqedonia e Veriut me 73.3%. Në fund renditet Bosnjë-Hercegovina, me 59.3%.
Pothuajse të gjitha ekonomitë shënuan përmirësim gjatë vitit 2024. Mali i Zi regjistroi avancimin më të madh, ndërsa Shqipëria u rendit e dyta për ritmin e progresit. Maqedonia e Veriut ishte i vetmi vend që humbi terren ndaj mesatares europiane.
Megjithëse treguesit e përgjithshëm janë relativisht pozitivë, raporti identifikon disa dobësi të vazhdueshme. Stabiliteti politik dhe cilësia rregullatore paraqiten më mirë, ndërsa efektshmëria e institucioneve publike dhe kontrolli i korrupsionit mbeten problemet kryesore.
Qeverisja konsiderohet si një nga faktorët më vendimtarë për ritmin e konvergjencës. Sipas wiiw, pa institucione më efektive dhe pa një luftë më të fortë kundër korrupsionit, përparimi në sektorët e tjerë do të mbetet i kufizuar.
Sa i përket cilësisë së qeverisjes, Kosova pritet të konvergojë e para me standardet e BE-së, me rreth 26 vite, e ndjekur nga Maqedonia e Veriut, 40 vite, Mali i Zi, me 57 vite dhe Shqipëria, 64 vite. Serbia është mbi 100 vjet larg, ndërsa Bosnjë-Hercegovina po largohet nga BE-ja.
Megjithëse të gjitha vendet qëndrojnë në nivele relativisht të ngjashme sot (rreth dy të tretat e BE-së), trendet e tyre ndahen ndjeshëm, disa po i afrohen ngadalë BE-së, të tjera po zhvendosen larg saj.
Mjedisi, fusha ku Ballkani po mbetet më larg Europës
Nëse ka një sektor ku Ballkani Perëndimor po has vështirësitë më të mëdha për t’u afruar me Bashkimin Europian, ai është mjedisi. Sipas Raportit të Konvergjencës 2025 të Institutit të Vjenës për Studime Ekonomike Ndërkombëtare (wiiw), asnjë nga ekonomitë e rajonit nuk po arrin të ngushtojë në mënyrë domethënëse hendekun me standardet europiane në këtë fushë.
Shqipëria arrin në 54.4% të nivelit të BE-së. Pas saj renditen Mali i Zi dhe Maqedonia e Veriut, me rreth 45%, ndërsa Kosova mbetet dukshëm më larg, me vetëm 22.2% të mesatares europiane.
Megjithatë, edhe Shqipëria, e cila kryeson rajonin, mbetet më shumë se një shekull larg standardeve të BE-së me ritmet aktuale të progresit.
Në anën tjetër, Kosova vazhdon të mbështetet gjerësisht te qymyri, duke mbetur ndër ekonomitë më intensive në karbon në Europë.
Megjithatë, raporti thekson se energjia e rinovueshme nuk mjafton për të kompensuar dobësitë në tregues të tjerë. Edhe menaxhimi i mbetjeve vazhdon të jetë një pikë e dobët në të gjithë rajonin.
Sipas wiiw, derisa ekonomitë e rajonit të modernizojnë industrinë, të rrisin eficiencën energjetike dhe të zbatojnë me rigorozitet standardet mjedisore, hendeku me Europën do të vazhdojë të mbetet i thellë.
Shqipëria dhe Kosova janë vlerësuar mbi 100 vjet larg nivelit të BE-së, ndërsa katër ekonomitë e tjera, Mali i Zi, Maqedonia e Veriut, Bosnjë-Hercegovina dhe Serbia janë duke thelluar hendekun kohor për arritjen e standardeve të BE-së. Mjedisi është fusha ku konvergjenca duket më e largët dhe më rezistente.
Digjitalizimi, historia më e suksesshme e konvergjencës
Ndryshe nga mjedisi, digjitalizimi paraqitet si historia më pozitive e Ballkanit Perëndimor në procesin e afrimit me Bashkimin Europian. Sipas Institutit të Vjenës për Studime Ekonomike Ndërkombëtare, kjo është fusha ku rajoni ka arritur progresin më të shpejtë dhe ku disa vende janë tashmë pranë standardeve europiane.
Serbia kryeson me 93.1% të nivelit të BE-së, duke qenë praktikisht në prag të konvergjencës. Mali i Zi dhe Maqedonia e Veriut ndjekin me rreth 80%, ndërsa Bosnjë-Hercegovina ka arritur mbi 70%. Shqipëria renditet me 60.6%, ndërsa Kosova, me 66%.
Pavarësisht një rënieje të lehtë në vitin e fundit, Serbia mbetet lideri rajonal dhe, sipas projeksioneve të raportit, mund të arrijë nivelin mesatar të BE-së brenda vetëm tre vitesh. Shqipëria dhe Maqedonia e Veriut konsiderohen gjithashtu histori suksesi, me perspektivë për të arritur standardet europiane brenda një dekade.
Një nga avantazhet kryesore të rajonit është përhapja e internetit. Në të gjashtë ekonomitë, aksesi i familjeve në internet është shumë pranë ose mbi mesataren e BE-së. Në disa vende, sektori i teknologjisë së informacionit po fiton peshë gjithnjë e më të madhe në ekonomi, ndërsa Serbia është afruar ndjeshëm me standardet europiane edhe në punësimin në sektorin e TIK-ut.
Megjithatë, sfidat mbeten të konsiderueshme. Eksportet e produkteve dhe shërbimeve të teknologjisë së informacionit vazhdojnë të jenë të kufizuara në pjesën më të madhe të rajonit. Sipas wiiw, hapi i ardhshëm nuk është më aksesimi i teknologjisë, por shndërrimi i saj në produktivitet, inovacion dhe eksporte me vlerë të shtuar të lartë.
Kjo është fusha me afatet më të shkurtra të arritjes së standardeve të BE-së në mbarë rajonin. Serbia është vetëm rreth 3 vite larg; Maqedonia e Veriut, 8 vite; Shqipëria, 11 vite dhe Mali i Zi, 18 vite, ndërsa Bosnjë-Hercegovina rreth 30 vite.
Përjashtimi i vetëm është Kosova, e cila mbetet mbi 100 vjet larg, pasi nuk ka bërë progres të fortë në digjitalizim.
Infrastruktura, hendeku më i madh dhe më i kushtueshëm
Nëse digjitalizimi është historia më e mirë e konvergjencës, infrastruktura fizike mbetet historia më problematike. Instituti i Vjenës identifikon këtë si fushën ku rajoni është më larg standardeve europiane dhe ku progresi po ecën me ritme tepër të ngadalta.
Maqedonia e Veriut renditet e para në rajon me 38.4% të nivelit të BE-së, e ndjekur nga Kosova dhe Serbia, me rreth 37%. Mali i Zi arrin në 30.6%, Bosnjë-Hercegovina në 23.2%, ndërsa Shqipëria mbetet në fund të renditjes me vetëm 14.1% të mesatares europiane.
Edhe pse shumica e vendeve kanë shënuar përmirësime të vogla gjatë vitit të fundit, raporti arrin në përfundimin se me ritmet aktuale, pothuajse të gjitha ekonomitë e rajonit mbeten më shumë se një shekull larg standardeve të Bashkimit Europian. Kosova madje konsiderohet në largim nga BE-ja në këtë shtyllë.
Dobësitë shfaqen pothuajse në të gjitha kategoritë. Rrjetet rrugore dhe hekurudhore mbeten të kufizuara, ndërsa kapacitetet energjetike dhe infrastruktura transportuese nuk po zgjerohen me shpejtësinë e nevojshme. Shqipëria paraqet hendekun më të madh, veçanërisht në infrastrukturën rrugore dhe hekurudhore.
Një nga përjashtimet e pakta pozitive janë investimet në autostrada. Kosova, Maqedonia e Veriut, Serbia dhe Mali i Zi kanë bërë përparim të dukshëm në këtë drejtim dhe mund të afrohen me standardet europiane brenda disa dekadave. Megjithatë, ky progres nuk mjafton për të kompensuar mungesat në pjesët e tjera të infrastrukturës.
Sipas wiiw, infrastruktura mbetet pengesa më e kushtueshme për konvergjencën. Ndryshe nga reformat institucionale apo digjitalizimi, përparimi në këtë fushë kërkon investime shumë të mëdha, planifikim afatgjatë dhe kapacitete të forta zbatimi. Për këtë arsye, edhe në skenarët më optimistë të integrimit europian, infrastruktura mbetet ndër fushat që do të kërkojë më shumë kohë për t’u afruar me standardet e BE-së.
Shqipëria, Bosnjë-Hercegovina, Mali i Zi, Maqedonia e Veriut dhe Serbia janë të gjitha mbi 100 vjet larg nivelit të BE-së, ndërsa Kosova është në largim. Pra asnjë vend i rajonit nuk është në rrugën për konvergjencë reale me standardet e BE-së me ritmin aktual.
Aktualisht ka mungesë akute të infrastrukturës fizike në Rajon, që kufizon çdo aspekt tjetër të zhvillimit ekonomik e social. /Monitor/
