Rritja dramatike e çmimeve të energjisë pas luftës në Iran ka çuar në thirrje që Bashkimi Evropian të prezantojë një të ashtuquajtur taksë të papritur për kompanitë e naftës dhe gazit, për të përdorur disa nga fitimet e tyre për të ndihmuar qeveritë të financojnë skemat e ndihmës.
Në fillim të këtij muaji, ministrat e financave dhe ekonomisë të Austrisë, Gjermanisë, Italisë, Portugalisë dhe Spanjës i shkruan një letër të përbashkët Komisionerit të BE-së për Klimën, Zero Neto dhe Rritje të Pastër Wopke Hoekstra, duke kërkuar një taksë të tillë.
Ata shkruanin se do të “dërgonte një mesazh të qartë se ata që përfitojnë nga pasojat e luftës duhet të bëjnë pjesën e tyre për të lehtësuar barrën mbi publikun e gjerë”.
Kompanitë e naftës kanë bërë fitime masive si rezultat i rritjes së çmimeve të shkaktuara nga lufta në Iran dhe mbyllja e ngushticës së Hormuzit.
Një analizë nga gazeta Guardian e Mbretërisë së Bashkuar, duke përdorur të dhëna nga Rystad Energy, zbuloi se kompanitë kryesore të naftës dhe gazit do të fitojnë 234 miliardë dollarë shtesë (200 miliardë euro) deri në fund të vitit, nëse çmimi i naftës vazhdon të jetë mesatarisht rreth 100 dollarë.
Ai zbuloi se kompani të tilla si Saudi Aramco, Gazprom dhe ExxonMobil janë ndër përfituesit më të mëdhenj. Financial Times raportoi se kompanitë franceze të energjisë TotalEnergies bënë më shumë se 1 miliard dollarë pasi bënë një blerje spekulative të rreth 70 ngarkesave të papërpunuara në Emiratet e Bashkuara Arabe dhe Oman në dispozicion për t’u ngarkuar në maj.
Këtë javë, BP raportoi një performancë “të jashtëzakonshme” në tre muajt e parë të vitit 2026, me fitime më shumë se dyfishuar në të njëjtën periudhë të vitit të kaluar për të arritur në 3.2 miliardë dollarë.
“Baza e brishtë ligjore”
Qeveritë që bënë thirrje për taksën thanë se do të siguronte lehtësim për konsumatorët “pa vendosur barrë shtesë në buxhetet publike.”
Letra e tyre theksoi vitin 2022 si një precedent, kur Brukseli vendosi një “kontribut solidariteti” të përkohshëm për kompanitë energjetike, duke vendosur një taksë minimale prej 33% mbi të gjitha fitimet e kompanive të naftës dhe gazit që tejkaluan mesataren e katër viteve të mëparshme me më shumë se 20%.
BE-ja njoftoi një listë masash më 22 prill që synojnë të zbusin ndikimin për konsumatorët, por nuk njoftoi një taksë të papritur.
Megjithatë, kritikët thonë se një taksë e tillë qëndron në baza të brishtë ligjore. Në vitin 2022, BE-ja përdori nenin 122 të Traktatit të BE-së – një procedurë emergjente që anashkalon Parlamentin Evropian – për të lejuar Komisionin Evropian të propozojë ligjin dhe Këshillin Evropian ta miratojë atë me shumicë të cilësuar dhe jo me unanimitet.
Ekziston një problem tjetër i madh, sipas Cristina Enache, një ekonomiste me Tax Foundation Europe, një think tank që fokusohet në politikën tatimore. Ajo tha se kur zbatohen në nivel kombëtar, taksat mund të jenë prapavepruese.
Enache vuri në dukje se shumë nga taksat e vitit 2022 ishin prapavepruese, gjë që sipas saj “bie ndesh me një parim ligjor thelbësor në shumicën e vendeve të BE-së: mosprapaveprueshmërinë në taksim”.
Ajo gjithashtu theksoi trajtimin e pabarabartë të kompanive të ngjashme, bazat e paqarta tatimore dhe mungesën e proporcionalitetit si arsye pse taksat e papritura ka të ngjarë të përballen me sfida ligjore.
“Me pak fjalë, këto taksa mund të jenë të realizueshme, por ato janë në kufijtë e kushtetutshmërisë dhe ligjërisht të diskutueshme,” tha ajo për DW.
Megjithatë, ata që janë në favor thonë se shembulli i vitit 2022 krijon qartë një precedent dhe bazë ligjore për taksat. Antony Froggatt, drejtor i lartë në Transport & Environment, një OJQ që mbron transportin e qëndrueshëm, tha se është jetike që BE-ja të marrë udhëheqjen për këtë çështje në një nivel qendror, në vend që t’ua lërë vendeve anëtare, për të synuar firmat shumëkombëshe që operojnë përtej kufijve.
“Në vend që qeveritë të vendosin barrën mbi taksapaguesit, është koha që kompanitë e naftës të paguajnë,” tha ai. “Nuk është e paprecedentë, ekziston një mekanizëm dhe ka një përvojë për ta bërë atë,” tha Froggatt për DW. “Pesë shtete anëtare e kanë bërë thirrje dhe shpresoj që të tjerët ta bëjnë.”
Sfidat ligjore
ExxonMobil paditi BE-në në vitin 2022 në një përpjekje për të bllokuar taksën e papritur, ndërsa kompania e rafinimit me bazë në Jersey Klesch gjithashtu ndërmori veprime ligjore kundër taksës.
Froggatt njeh sfidat e marrjes së legjislacionit të duhur, por thotë se taksa e vitit 2022 ishte kryesisht e suksesshme dhe se është e rëndësishme që parimi pas taksave të papritura të njihet gjerësisht.
“Çmimet e karburanteve fosile po rriten dhe ka fitime të tepërta nga kompanitë si rezultat i kësaj,” tha ai. “Konsumatorët po vuajnë sepse nuk mund të përballojnë të njëjtin nivel shërbimi energjetik që kishin në të kaluarën. Nuk është mekanizmi i vetëm, por duket të jetë një mekanizëm i mirë për të rikthyer disa nga fitimet e tepërta.”
Enache tha se veprimet ligjore të vazhdueshme kundër taksave të papritura pasqyrojnë kompleksitetin dhe pazbatueshmërinë e tyre themelore. “Nuk ka asnjë mënyrë të saktë për të përcaktuar një ‘të papritur’ në një industri të paqëndrueshme pa mbingarkuar fitimet normale,” argumentoi ajo.
Ajo gjithashtu vuri në dukje se normat e taksave bazuar në performancën e mëparshme të një kompanie janë “në thelb të trashë”, duke pasur parasysh se sa të paqëndrueshme mund të jenë tregjet e energjisë. “Vitet e fitime të larta shpesh kompensojnë vitet e humbjeve të mëdha.”
A funksionon?
Për bizneset dhe konsumatorët e zakonshëm që luftojnë me rritjen dramatike dhe të qëndrueshme të kostove të tyre të energjisë, ka pak argumente kundër një takse të papritur për kompanitë që po lulëzojnë pas rritjes së çmimeve.
Megjithatë, ka dyshime për kushtet e sakta të zbatimit dhe efektivitetit të një takse të tillë. Taksa e papritur e BE-së për vitin 2022 mblodhi mbi 26 miliardë euro të ardhura shtesë tatimore. Enache theksoi se ishte një “kontribut relativisht i vogël duke pasur parasysh shkallën e krizës” dhe vuri në dukje se nuk ia vlente rreziqet e kahut të poshtëm.
“Ato mund të gjenerojnë disa të ardhura afatshkurtra, por me koston e pasigurisë më të lartë, investimeve më të dobëta dhe çmimeve më të larta në linjë,” tha ajo.
Të dy Enache dhe Antony Froggatt pajtohen se kriza aktuale tregon se si BE-ja duhet të zhvillojë siguri më të fortë energjetike, por ata ndryshojnë në mënyrën se si ta bëjnë këtë.
“Në vend që të ndjekin politika të përkohshme, politikëbërësit duhet të zbatojnë reforma tatimore afatgjata, pro-rritjes që stimulojnë aktivitetin ekonomik dhe stimulojnë prodhimin dhe diversifikimin e energjisë duke mbështetur investimet private,” tha Enache.
Froggatt nënvizoi se çdo taksë e papritur duhet të mbështetet nga një parim që synon të përshpejtojë tranzicionin nga lëndët djegëse fosile drejt alternativave më të qëndrueshme, edhe nëse kriza aktuale mund t’i bëjë disa qeveri të mendojnë se duhet të zhvillojnë burimet e tyre të karburanteve fosile.
“Ky është ‘mesi i çrregullt’ i tranzicionit energjetik,” tha ai. “Ekziston nevoja për të fuqizuar përmes kësaj të ashtuquajturi mesme të çrregullt në mënyrë që të krijohet më shumë stabilitet energjetik. Dhe ne duhet të ecim shumë më tej dhe më shpejt për të zvogëluar varësinë nga lëndët djegëse fosile nëse duam të kemi më shumë stabilitet.”/DW
