U desh vetëm një minutë për të ndryshuar botën. Brenda 60 sekondave të para të Operacionit Epic Fury, pretenduan zyrtarët izraelitë, Udhëheqësi Suprem i Iranit dhe ndihmësit e tij kryesorë ishin të vdekur.
Por raketat e drejtuara me precizion të lartë që goditën qendrën e Teheranit në breshërinë e parë të luftës nuk vranë vetëm Ajatollah Ali Khamenein dhe përmbysën gjysmë shekulli të historisë iraniane. Ata gjithashtu nënvizuan një realitet më themelor – ku fuqia e vërtetë qëndron ende në botë.
Është shkruar shumë vitet e fundit rreth “multipolaritetit” – ideja se fuqitë në zhvillim kanë rimarrë një pjesë të dominimit që Shtetet e Bashkuara e ushtronin në mënyrë të njëanshme pas Luftës së Ftohtë.
Argumente të tilla nuk janë pa bazë. Pesha e prodhimit të Kinës dhe dominimi i saj mbi linjat kritike të furnizimit me burime sfidojnë supremacinë ekonomike të Uashingtonit. Fuqitë e mesme në ngritje kanë siguruar që SHBA-të të mos gëzojnë më ndikim të pakontestueshëm në çdo rajon.
Por kur bëhet fjalë për fuqinë ushtarake, SHBA-të ende mbretërojnë supreme – një pikë që Donald Trump është përpjekur ta theksojë vazhdimisht që kur u rikthye në detyrë.
Pavarësisht nëse është apo jo presidenti më i madh i Amerikës, siç sugjeron ndonjëherë, zoti Trump është sigurisht ndër më të rëndësishmit e saj.
Pak paraardhës të tij e kanë ushtruar pushtetin e ashpër kaq hapur. Brenda dy muajsh, ai ka larguar dy udhëheqës në dy kontinente: Nicolás Maduro në Venezuelë dhe Khamenei në Iran. Ndryshe nga Theodore Roosevelt, Trump flet me zë të lartë dhe e përdor shkopin e madh pa u penduar.
Për gati dy dekada, Kina dhe Rusia janë përpjekur të ndërtojnë një koalicion global për t’iu kundërvënë hegjemonisë amerikane. Me z. Trump që po i godet këto ambicie, Moska dhe Pekini janë katandisur në plogështi të pafuqishme nga anash, ndërsa klientët e tyre rajonalë lihen mënjanë.
Pas vdekjes së Khameneit, Vladimir Putin, udhëheqësi rus, shprehu “ngushëllimet e tij të thella”, dënoi një “vrasje cinike që shkeli të gjitha normat e moralit njerëzor dhe të drejtës ndërkombëtare” dhe vajtoi ndarjen nga jeta të “një burrështetasi të shquar”.
Nënteksti nuk do t’i shpëtojë grupit të njerëzve të fortë që varen nga patronazhi i Moskës – kur raketat bien, Rusia mund të ofrojë pak më shumë sesa simpati.
Për momentin, Trump mund të shijojë triumfin e tij, pasi i ka keqpërdorur kritikët e tij dhe ka ngatërruar mençurinë e pranuar.
Ndërsa vrasja e Khameneit vështirë se është fundi i çështjes – Lindja e Mesme ka një rekord të shndërrimit të triumfit perëndimor në hi – fazat e para të kësaj lufte kanë arritur tashmë atë që shumë e mendonin të pamundur.
Ekspertët thanë se udhëheqësit e Iranit me siguri do t’i kishin mësuar rreziqet e të mbledhurit në një vend pasi Izraeli vrau të paktën 20 zyrtarë të lartë dhe shkencëtarë bërthamorë në luftën 12-ditore të vitit të kaluar, ose pasi eliminoi udhëheqësin e Hezbollahut dhe rrethin e ngushtë në Liban një vit më parë.
Persona të brendshëm të regjimit kishin thënë se siguria rreth Khameneit dhe rrethit të tij të ngushtë ishte “e shtresuar dhe e thellë”. Ata qarkullonin përmes një rrjeti shtëpish të sigurta, braktisën të gjithë teknologjinë e komunikimit të gjurmueshme dhe mbikëqyrën spastrimet dhe ekzekutimet që synonin të mbyllnin rrjedhjet e informacionit përmes të cilave inteligjenca amerikane dhe izraelite dikur kishin depërtuar në regjim.
Çdo përpjekje për ta gjetur dhe vrarë atë, supozohej se do të kërkonte një fushatë të zgjatur dhe të rrezikshme – si në Libi në vitin 2011, kur u deshën shtatë muaj bombardime të NATO-s për të gjetur dhe vrarë Muamar Gadafin.
Megjithatë, dy faktorë shpjegojnë pse Uashingtoni ka qenë shumë më i suksesshëm 15 vjet më vonë.
Në Libi, SHBA-të zgjodhën të “udhëhiqnin nga prapa”. Barack Obama, i etur për të shmangur optikën e një lufte tjetër amerikane në Lindjen e Mesme, i lejoi Britanisë dhe Francës të drejtonin sulmet ajrore – vetëm për të zbuluar se atyre u mungonte fuqia e zjarrit për të detyruar një kapitullim të shpejtë.
Trump, në të kundërt, nuk bën koalicione, përveçse me Izraelin. Siç është bërë standard, ai as nuk është konsultuar dhe as nuk i ka informuar aleatët evropianë përpara se të sulmojë Iranin. Për të, manteli i legjitimitetit ndërkombëtar dhe ndarja e rrezikut me partnerët mezi ekzistojnë.
Faktori i dytë është inteligjenca. Aftësitë e SHBA-së janë shumë më të sofistikuara se në vitin 2011. Krahas inteligjencës njerëzore, Uashingtoni tani përdor depërtim kibernetik, inteligjencë artificiale dhe dronë me qëndrueshmëri të gjatë në lartësi të madhe, të aftë të identifikojnë një individ të vetëm me anë të ecjes, zërit ose nënshkrimit elektronik – përpara se të vendosë të ashtuquajturat raketa Ninja, tehet e zgjatshme të çelikut të të cilave “copëtojnë” objektivin e tyre.
Ndryshe nga koha e Gadafit, fshehja është bërë shumë më e vështirë.
Megjithatë, historia – veçanërisht në Lindjen e Mesme – paralajmëron kundër triumfalizmit.
Pasi trupat amerikane pushtuan Bagdadin në vetëm 21 ditë në vitin 2003, George W. Bush iu drejtua kombit në mënyrë famëkeqe nga një aeroplanmbajtëse nën një banderolë ku shkruhej “Misioni u krye”. Qindra mijëra civilë vdiqën gjatë viteve në vijim, ndërsa Iraku zhytej në anarki.
Trump nuk mund të pretendojë justifikim derisa të jetë e qartë se Irani nuk ndjek të njëjtën rrugë.
Pavarësisht gjithë suksesit të sulmeve hapëse, nuk është aspak e qartë nëse teokracia e Iranit ka pësuar një goditje fatale.
Edhe pse i tronditur nga humbja e Udhëheqësit të tij Suprem dhe prerja e kokës së skalonit të tij të lartë, sistemi revolucionar ishte projektuar për t’i bërë ballë tronditjeve të tilla. Mund të duhen javë për të parë se sa shumë është dobësuar në të vërtetë.
Edhe nëse shembet, Irani – një komb me 90 milionë banorë – është jashtëzakonisht i prekshëm nga lufta civile. Kurdët, arabët, azerët dhe baluçët ushqejnë ambicie për autonomi.
Trupat e Gardës Revolucionare Islamike nuk kanë gjasa ta dorëzojnë pushtetin me dëshirë. Një tranzicion paqësor duket më pak i besueshëm sesa një tranzicion i dhunshëm. Deklarata e zotit Trump se objektivi i tij është “paqja në të gjithë Lindjen e Mesme” mund ta përndjekë përsëri.
Kina dhe Rusia do të presin me padurim që zoti Trump të pengohet.
Vdekja e Khameneit – ashtu si rënia e z. Maduro para saj – ka ekspozuar kufijtë e shtrirjes së tyre globale.
Të dyja u përmbajtën nga furnizimi i Iranit me sisteme që mund të kishin ofruar një pengesë të vërtetë strategjike. Rusia, pavarësisht se përfitonte nga teknologjia e dronëve të Iranit, ofroi vetëm avionë stërvitorë dhe premtime të paqarta për raketa nga supi, duke anashkaluar vazhdimisht sistemin e mbrojtjes ajrore S-400 dhe avionët luftarakë Su-35 që mund të kishin bërë një ndryshim domethënës.
Kina, ndërsa thuhet se ka ndihmuar me lëndë djegëse për raketat balistike, bëri pak për të ndihmuar Iranin të arrinte barazi.
Të dyja fuqitë ofruan partneritet ekonomik, por jo garancitë e sigurisë të nevojshme për të siguruar mbijetesën e lidershipit të tyre.
Këputja mbart rreziqe edhe për ta. Irani furnizon Kinën me afërsisht 1.4 milionë fuçi naftë në ditë, rreth 9 përqind të konsumit të saj të përgjithshëm.
Nëse zoti Trump arrin një fitore klinike, Pekini dhe Moska do ta kenë më të vështirë të bindin partnerët potencialë se fuqia amerikane është në rënie të përhershme. Blloku informal anti-perëndimor i njohur si CRINK-ët (Kina, Rusia, Irani dhe Koreja e Veriut) do të duket shumë më pak i besueshëm nëse “Unë” është hequr.
Megjithatë, asnjëri kryeqytet nuk do të supozojë se historia ka mbaruar.
Çmimet më të larta të naftës do t’i sjellin dobi makinës së luftës së Putinit. Çdo problem në Iran do ta shkatërronte me shpejtësi besueshmërinë e sapogjetur të zotit Trump. Nëse shtetet e shqetësuara të Gjirit i nënshtrohen sulmeve të vazhdueshme iraniane dhe i bëjnë presion Uashingtonit për përmbajtje, dominimi i SHBA-së në Lindjen e Mesme mund të shpërbëhet, duke krijuar mundësi që Moska dhe Pekini t’i shfrytëzojnë.
Dhe çfarëdo që të ndodhë në Iran, Putini beson se aty ku ka më shumë rëndësi, ai është i sigurt. Z. Trump mund të kërkojë ndryshimin e regjimit diku tjetër, por Rusia nuk është në atë listë. Udhëheqësi i saj është, në fund të fundit, lloji i diktatorit që i pëlqen presidentit të SHBA-së./The Telegraph
