Debati rreth Arktikut po bëhet më i nxehtë se kurrë, ndërsa Presidenti i SHBA-së, Donald Trump vazhdon të këmbëngulë që Groenlanda të bëhet pjesë e Shteteve të Bashkuara. Por, ndërsa kërkesat e Trump që SHBA-të të marrin përsipër një territor që i përket njërit prej aleatëve të tyre më të ngushtë dhe më të besueshëm e kanë hutuar botën, gara për Arktikun ka vazhduar prej dekadash.
Dhe për një kohë të gjatë, Rusia e ka fituar atë. Nuk ka dyshim se Moska ka pasur një prani dominuese në rajonin e Arktikut. Ajo kontrollon afërsisht gjysmën e tokës dhe gjysmën e zonës ekonomike ekskluzive detare në veri të Rrethit Arktik. Dy të tretat e banorëve të rajonit Arktik jetojnë në Rusi.
Dhe ndërsa Arktiku përbën vetëm një pjesë të vogël të ekonomisë globale – rreth 0.4% sipas Këshillit Arktik, forumit që përfaqëson shtetet e Arktikut – Rusia kontrollon dy të tretat e PBB-së së rajonit.
Fuqia ushtarake e Rusisë në Arktik
Rusia ka zgjeruar gjurmën e saj ushtarake në Arktik për dekada të tëra, duke investuar në objekte të reja dhe ekzistuese në rajon.
Sipas Fondacionit Simons, një organizatë jofitimprurëse kanadeze që monitoron sigurinë e Arktikut dhe çarmatimin bërthamor, ka 66 vende ushtarake dhe qindra instalime dhe posta të tjera mbrojtëse brenda rajonit më të gjerë të Arktikut.
Sipas të dhënave të disponueshme publikisht dhe hulumtimit të Fondacionit Simons, 30 janë në Rusi dhe 36 në vendet e NATO-s me territor Arktik: 15 në Norvegji – përfshirë një bazë britanike – tetë në Shtetet e Bashkuara, nëntë në Kanada, tre në Grenlandë dhe një në Islandë.
Edhe pse jo të gjitha bazat janë krijuar të barabarta – ekspertët thonë se Rusia aktualisht nuk mund të krahasohet me aftësitë ushtarake të NATO-s – shkalla e pranisë ushtarake të Rusisë dhe ritmi me të cilin Moska e ka zgjeruar atë në vitet e fundit, është një shqetësim i madh.
Instituti Mbretëror i Shërbimeve të Bashkuara (RUSI), një grup ekspertësh për mbrojtjen me seli në Mbretërinë e Bashkuar, tha se Rusia vitet e fundit ka investuar një sasi të konsiderueshme parash dhe përpjekjesh në modernizimin e flotës së saj të nëndetëseve me energji bërthamore, e cila përbën shtyllën kurrizore të fuqisë së saj ushtarake në Arktik. Ndërsa vazhdon të luftojë në Ukrainë, Rusia ka përmirësuar gjithashtu aftësitë e saj të radarëve, droneve dhe raketave.
Pamja nuk ishte gjithmonë kaq e rrezikshme. Për vite me radhë pas përfundimit të Luftës së Ftohtë, Arktiku ishte një nga zonat ku dukej sikur Rusia dhe vendet perëndimore mund të bënin biznes së bashku.
Këshilli Arktik, i themeluar në vitin 1996, u përpoq ta afronte Rusinë me shtatë vendet e tjera të Arktikut dhe të lejonte një bashkëpunim më të ngushtë për çështje të tilla si biodiversiteti, klima dhe mbrojtja e të drejtave të popujve indigjenë.
Për një kohë, pati madje një përpjekje për të bashkëpunuar në fushën e sigurisë, me Rusinë që mori pjesë në dy takime të nivelit të lartë të Forumit të Shefave të Mbrojtjes së Arktikut përpara se të përjashtohej për shkak të aneksimit të paligjshëm të Krimesë në vitin 2014.
Shumica e formave të bashkëpunimit janë pezulluar që atëherë, me marrëdhëniet midis Perëndimit dhe Moskës që arritën një nivel të ri të ulët pas Luftës së Ftohtë, pasi Rusia nisi pushtimin e saj të plotë të Ukrainës në vitin 2022.
Anëtarësimi i Finlandës dhe Suedisë në NATO në vitet 2023 dhe 2024 e ka ndarë në mënyrë efektive rajonin e Arktikut në dy gjysma pothuajse të barabarta: njëra e kontrolluar nga Rusia dhe tjetra nga NATO.
Trump ka thënë vazhdimisht se SHBA-të “kanë nevojë” për Groenlandën për arsye sigurie kombëtare, duke iu referuar ambicieve ruse dhe kineze në Arktik. Ai ka argumentuar se Danimarka, e cila ka sovranitet mbi ishullin më të madh në botë, nuk është mjaftueshëm e fortë për ta mbrojtur atë nga kërcënimet e paraqitura nga të dy vendet.
Edhe pse nuk është një vend arktik, Kina nuk e ka fshehur interesin e saj në rajon. Vendi e shpalli veten si një “shtet pranë Arktikut” në vitin 2018 dhe përshkroi një iniciativë të “rrugës polare të mëndafshit” për transportin detar arktik.
Në vitin 2024, Kina dhe Rusia nisën një patrullim të përbashkët në Arktik , pjesë e një bashkëpunimi më të gjerë midis të dyjave.
Por siguria nuk është arsyeja e vetme pse interesi për Arktikun po rritet. Rajoni po transformohet më shpejt se çdo zonë tjetër e botës, ndërsa kriza klimatike thellohet, duke u ngrohur rreth katër herë më shpejt se mesatarja globale.
Akulli detar po tkurret me një ritëm të shpejtë. Por, ndërsa shkencëtarët paralajmërojnë se kjo mund të ketë pasoja tepër të dëmshme për botën natyrore dhe jetesën e njerëzve që mbështeten në të, ka shumë që argumentojnë se shkrirja e akullit detar mund të hapë gjithashtu një mundësi të madhe ekonomike për sa i përket minierave dhe transportit detar.
Dy rrugë detare që ishin pothuajse të paqëndrueshme vetëm dy dekada më parë, tani po hapen për shkak të shkrirjes dramatike të akullit – megjithëse studiuesit dhe mbikëqyrësit e mjedisit kanë paralajmëruar se dërgimi i flotave të anijeve përmes këtij mjedisi të paprekur, të largët dhe të rrezikshëm është një katastrofë ekologjike dhe njerëzore që pret të ndodhë.
Rruga Detare Veriore, e cila shtrihet përgjatë bregdetit verior rus, dhe Kalimi Veriperëndimor, që përqafon bregdetin verior të Amerikës së Veriut, kanë qenë praktikisht pa akull gjatë kulmit të verës që nga fundi i viteve 2000.
Rruga Detare Veriore e shkurton kohën e lundrimit midis Azisë dhe Evropës në rreth dy javë, afërsisht gjysma e kohës që duhet nëpërmjet rrugës tradicionale të Kanalit të Suezit.
Ndërsa pjesë të kësaj rruge u përdorën nga Rusia gjatë kohës sovjetike për të arritur dhe furnizuar vende të largëta, sfidat që paraqiste nënkuptonin se ajo u shpërfill kryesisht si një opsion për transportin ndërkombëtar detar.
Kjo ndryshoi në fillim të viteve 2010 kur kalimi u bë më i arritshëm dhe që atëherë numri i udhëtimeve nëpër të është rritur nga një grusht çdo vit në rreth 100.
Rusia ka rritur përdorimin e kësaj rruge që nga viti 2022, duke e përdorur atë për të transportuar naftë dhe gaz në Kinë, pasi sanksionet e shkëputën atë nga klientët e saj të mëparshëm evropianë.
Në mënyrë të ngjashme, Kalimi Veriperëndimor është bërë gjithashtu më i qëndrueshëm, me numrin e lundrimeve me anije që janë rritur nga disa në vit në fillim të viteve 2000 në 41 në vitin 2023.
Një rrugë e tretë, qendrore që do të çonte anijet direkt përmes Polit të Veriut mund të bëhet gjithashtu e mundur në të ardhmen, megjithëse niveli i shkrirjes së akullit që do të ishte i nevojshëm për këtë do të sillte pasoja alarmante, duke përshpejtuar ngrohjen e planetit, duke rritur ekstremet e motit dhe duke shkatërruar ekosistemet e çmuara në zonë.
Sa i përket minierave, ekziston mundësia që shkrirja e akullit të ekspozojë tokën që më parë ishte e pamundur të shfrytëzohej. Groenlanda në veçanti mund të jetë një pikë e nxehtë për qymyr, bakër, ar, elementë të rrallë të tokës dhe zink, sipas Shërbimit Gjeologjik të Danimarkës dhe Groenlandës.
Megjithatë, studiuesit thonë se do të ishte jashtëzakonisht e vështirë dhe e kushtueshme të nxirreshin mineralet e Groenlandës, sepse shumë nga depozitat minerale të ishullit janë në zona të largëta mbi Rrethin Arktik, ku ka një shtresë akulli polar me trashësi një milje dhe errësira mbretëron pjesën më të madhe të vitit.
Ideja se këto burime mund të nxirreshin lehtësisht në dobi të SHBA-së u përshkrua për CNN si “plotësisht e çmendur” nga Malte Humpert, themelues dhe bashkëpunëtor i lartë në Institutin Arktik.
Ndërsa Trump kohët e fundit është përqendruar në aspektet e sigurisë së Grenlandës, ish-këshilltari i tij i sigurisë kombëtare Mike Waltz i tha Fox News në vitin 2024 se fokusi i administratës në Grenlandë ishte “rreth mineraleve kritike” dhe “burimeve natyrore”./CNN
