Dy forcat kryesore që mbajnë në ekuilibër tregun botëror të naftës janë oferta dhe kërkesa. Por tani lufta mes Iranit dhe SHBA-ve i ka tronditur të dyja, ndërsa njëra prej tyre mund të jetë dëmtuar për një kohë shumë të gjatë.
Në anën e ofertës, situata mbetet kaotike. Teprica historike e naftës u shndërrua fillimisht në goditjen më të madhe të furnizimit të tregut. Më pas, në muajin qershor, në treg hynë sasi të tjera të mëdha nafte.
Tani, përshkallëzimi i konfliktit në Lindjen e Mesme ka kufizuar sasinë e naftës që vjen nga vendet e Gjirit Persik, duke rikthyer pasigurinë në tregjet ndërkombëtare.
Por edhe më e vështirë për t’u kuptuar është situata në anën e kërkesës.
Gjatë pesë muajve të luftës, ekonomia botërore është përshtatur me mungesat në furnizim dhe ka mësuar të funksionojë duke konsumuar më pak naftë. Muajin e kaluar, qindra miliona fuçi që kishin mbetur të bllokuara në Ngushticën e Hormuzit dolën më në fund në treg, por u përballën me mungesë interesi nga blerësit.
Një pjesë e naftës së Lindjes së Mesme u shit vetëm pasi çmimi i saj u ul ndjeshëm. Arsyet pse bota po blen më pak naftë janë të shumta dhe komplekse. Po aq e ndërlikuar pritet të jetë edhe zgjidhja.
Në tre javët e shkurtra gjatë të cilave Ngushtica e Hormuzit u rihap pjesërisht, ndodhi diçka e papritur. Mbi 200 milionë fuçi naftë, të bllokuara në Gjirin Persik, dolën shpejt në treg, por blerësit nuk reaguan.
Kompania Qatar Energy dhe kompania shtetërore e Emirateve të Bashkuara Arabe u detyruan të ulnin çmimin e naftës me 6 deri në 9 dollarë për fuçi, për të gjetur blerës në Azinë Juglindore.
Aktualisht, mbi 18 milionë fuçi naftë, që nuk i përkasin Iranit, ndodhen ende në cisterna jashtë Gjirit Persik, në pritje të blerësve. Ky është një nivel më shumë se dy herë e gjysmë më i lartë se ai para fillimit të luftës.
Edhe Irani ka hasur vështirësi shumë më të mëdha në shitjen e naftës së tij. Pas memorandumit të mirëkuptimit me Shtetet e Bashkuara, vendi arriti të eksportojë rreth 70 milionë fuçi përmes Ngushticës së Hormuzit. Megjithëse Uashingtoni dha një lehtësim të përkohshëm të sanksioneve, Kina mbeti praktikisht blerësi i vetëm.
Megjithatë, edhe Pekini uli ndjeshëm importet nga Irani. Sipas të dhënave të kompanisë Kpler, blerjet kineze ranë nga rreth 1.5 milionë fuçi në ditë në vetëm 630 mijë fuçi në ditë gjatë muajit të kaluar. Në nivel global, kërkesa për naftë vazhdon të mbetet rojnë pranë kapacitetit maksimal, veçanërisht pasi gjatë luftës Iranireth 4 milionë fuçi në ditë më e ulët krahasuar me periudhën para luftës.
Një nga arsyet kryesore është mungesa e kapaciteteve për përpunimin e sasive të mëdha të naftës. Rafineritë në shumë vende po punojnë pranë kapacitetit maksimal, veçanërisht pasi gjatë luftës Irani goditi rreth 30 rafineri në Lindjen e Mesme.
Shumica e analizave ia atribuojnë këtë ngadalësim Kinës. Dobësimi i kërkesës nga ekonomia e dytë më e madhe në botë ka ushtruar presion të fortë mbi çmimet ndërkombëtare të naftës. Kjo është edhe arsyeja pse çmimi i naftës nuk arriti nivelet rekord të vitit 2008 apo ato të krizës së vitit 2022, megjithëse tronditja aktuale e furnizimit është shumë më e madhe.
Kina mbështetet pothuajse plotësisht te importet për të siguruar nevojat e saj për naftë. Megjithatë, gjatë luftës, importet kineze ranë nga mbi 12 milionë fuçi rritën ndjeshëm dhe numri i tyre në qarkullim u shtua me rreth një të tretën. Në të njëjtën kohë, autoritetet vendosën kufizime të reja për prodhimin e benzinës, naftës në ditë në më pak se 8 milionë fuçi.
Një pjesë e kësaj rënieje mund të jetë afatgjatë. Gjatë konfliktit, shitjet e automjeteve elektrike në Kinë u rritën ndjeshëm dhe numri i tyre në qarkullim u shtua me rreth një të tretën. Në të njëjtën kohë, autoritetet vendosën kufizime të reja për prodhimin e benzinës, naftës dhe karburantit për avionë në rafineritë e vendit.
Megjithatë, analistët vlerësojnë se arsyeja kryesore nuk është braktisja e naftës, por përgatitja e hershme e Kinës për një skenar të tillë.
Përpara shpërthimit të luftës, Pekini krijoi rezerva të mëdha strategjike dhe, që prej asaj kohe, është mbështetur kryesisht te këto stoqe, duke ulur nevojën për importe.
Sipas bankës së investimeve Goldman Sachs, Kina po i konsumon rezervat me ritmin e rreth 2 milionë fuçive në ditë, por ende disponon rreth 1.9 miliardë fuçi naftë, të mjaftueshme për afro 117 ditë konsum.
Kur mund të rikthehet kërkesa?
Herët a vonë, Kina do të duhet të rimbushë rezervat strategjike. Kur kjo të ndodhë, kërkesa globale për naftë mund të rritet ndjeshëm dhe, bashkë me të, edhe çmimet.
E njëjta gjë pritet të ndodhë edhe me vendet e tjera, përfshirë Shtetet e Bashkuara. Rezerva Strategjike Amerikane e Naftës ndodhet në nivelin më të ulët që nga viti 1983. Ndërkohë, Agjencia Ndërkombëtare e Energjisë përdori një sasi rekord prej 400 milionë fuçish nga rezervat emergjente për të përballuar krizën e furnizimit, duke krijuar një boshllëk që, në të ardhmen, do të duhet të plotësohet.
Megjithatë, askush nuk është në gjendje të parashikojë se kur do të rikthehet kërkesa.
Banka Goldman Sachs beson se kjo mund të ndodhë së shpejti, pasi Kina synon të ruajë rezerva të larta strategjike. Agjencia Ndërkombëtare e Energjisë parashikon rënie të kërkesës gjatë vitit 2026. OPEC pret rritje, ndërsa banka JPMorgan vlerëson se kërkesa do të mbetet pothuajse e pandryshuar.
Edhe vetë ekspertët pranojnë se parashikimi i kërkesës për naftë është bërë jashtëzakonisht i vështirë.
Situata në Lindjen e Mesme vazhdon t’i bëjë blerësit të hezitojnë të rikthehen në treg. Trafiku i cisternave në Ngushticën e Hormuzit ka rënë sërish, ndërsa tensionet në rajon vazhdojnë të shtohen. Çmimi i naftës Brent u ngjit përkohësisht në 96 dollarë për fuçi, niveli më i lartë në më shumë se një muaj.
Situata në tregun global të naftës ndërlikohet me tej pasi rebelët Huthi të Jemenit po zbatojnë një bllokadë detare ndaj Arabisë Saudite. Grupi militant goditi të enjten dy cisterna saudite nafte dhe vendos tani një pengesë të dytë për furnizimet globale me naftë, së bashku me mbylljen pothuajse të plotë të Ngushticës së Hormuzit nga Irani.
Militantët e Jemenit, të cilët kontrollojnë zonat pranë Ngushticës Babel-Mandeb në anën tjetër të Gadishullit Arabik nga Ngushtica e Hormuzit, thanë njoftuan më herët të hënën një bllokadë detare ndaj Arabisë Saudite, në atë që disa analistë e kanë parë si një veprim taktik nga Irani për të ushtruar ndikim në negociata.
Ngushtica Bab el-Mandeb, që lidh Detin e Kuq me Gjirin e Adenit, është një nga korridoret më strategjikë të transportit të naftës në botë. Gjatë gjysmës së parë të vitit 2025, përmes saj kaluan mesatarisht rreth 4.2 milionë fuçi naftë dhe produkte nafte në ditë, ndërsa para sulmeve në Detin e Kuq ky volum arrinte në mbi 9 milionë fuçi në ditë.
Nëse kjo ngushticë mbyllet, anijet detyrohen të devijojnë rrugën përreth Kepit të Shpresës së Mirë në Afrikë, duke shtuar me javë të tëra kohën e transportit dhe duke rritur ndjeshëm kostot e transportit dhe sigurimit. Një bllokim i zgjatur do të kufizojë furnizimin me naftë në tregjet ndërkombëtare, duke ushtruar presion për rritjen e çmimeve dhe duke shtuar pasigurinë në ekonominë globale.
Sipas analistëve, rikthimi i kërkesës kërkon një zgjidhje të qëndrueshme mes SHBA-ve dhe Iranit, e cila t’u japë blerësve besimin se tensionet nuk do të rikthehen. Deri atëherë, shumica e vendeve do të vazhdojnë të mbështeten te rezervat e tyre strategjike, të paktën derisa ato të fillojnë të shterojnë.
