Marrëdhëniet midis Shteteve të Bashkuara dhe Izraelit kanë qenë jashtëzakonisht të ngushta për dekada të tëra. Megjithatë, dallimet strategjike dhe taktike dalin në pah vazhdimisht, veçanërisht në lidhje me marrëdhëniet e tyre me Republikën Islamike të Iranit.
Bashkëpunimi i ngushtë midis dy aleatëve është thelbësor për negociatat e SHBA-së me Iranin, të cilat u zhvilluan në Gjenevë të martën, ku ishte i dërguari i posaçëm i SHBA-së për Lindjen e Mesme, Steve Witkoff, dhe dhëndri i Presidentit Trump, Jared Kushner. Ministri i Jashtëm iranian Abbas Araghchi përfaqësoi vendin e tij. Rreth tri orë zgjatën negociatat mes SHBA-së dhe Iranit në Gjenevë. Sipas ministrit të Jashtëm të Iranit të dyja palët ranë dakord për parime të përgjithshme. Por përparime të shpejta nuk priten
Ndërsa SHBA-ja dhe Izraeli ndajnë një qëllim qendror – parandalimin e Iranit që të bëhet fuqi bërthamore dhe të zgjerojë më tej ndikimin e tij rajonal – interesat e tyre, afatet kohore dhe metodat e preferuara ndryshojnë ndjeshëm.
Këto dallime janë bërë kohët e fundit më të dukshme në kontekstin e zhvillimeve të brendshme në Iran, duke përfshirë protestat masive në janar dhe shkurt, të cilat u shtypën me dhunë, u shtrënguan sanksionet e SHBA-së dhe kontaktet intensive diplomatike midis Donald Trump dhe Benjamin Netanyahu.
Dakord mbi perceptimin e kërcënimit
Si SHBA-ja ashtu edhe Izraeli e konsiderojnë programin bërthamor iranian, programin e raketave dhe rrjetin e milicive aleate të kontrolluara nga Teherani në rajon si kërcënime kryesore për sigurinë. Sipas analistit politik Reza Talebi, siç theksoi eksperti me bazë në Leipzig në një intervistë me DW, nuk ka mosmarrëveshje themelore. Të dy vendet duan ta parandalojnë Iranin të bëhet një fuqi bërthamore dhe të zgjerojë më tej ndikimin e tij në Lindjen e Mesme.
Megjithatë, dallimet fillojnë me pyetjen se si duhet të arrihet ky qëllim dhe cilat rreziqe janë të pranueshme.
Për SHBA-në, nën Presidentin Donald Trump, arritja e një marrëveshjeje të re me Iranin është parësore. Uashingtoni po e ndjek këtë qëllim përmes një strategjie të “presionit maksimal”, e cila kombinon sanksionet ekonomike me frenimin ushtarak.
Izraeli, nga ana tjetër, i kushton shumë më pak rëndësi një marrëveshjeje me Teheranin dhe dyshon në thelb në qëndrueshmërinë e saj. Nga perspektiva e qeverisë izraelite, jo vetëm përmbajtja e një marrëveshjeje të mundshme është problematike, por edhe supozimi se Irani do t’i përmbahet marrëveshjeve në planin afatgjatë.
Strategjia e SHBA-së: Presioni si një mjet
Sipas Shokriya Bradost, një analiste për politikën e jashtme dhe sigurinë në Lindjen e Mesme, politika e SHBA-së ndaj Iranit është qartësisht e orientuar drejt një marrëveshjeje të re.
“Për ta detyruar Teheranin të ulet në tryezën e negociatave, Uashingtoni po mbështetet në sanksione masive ekonomike, veçanërisht në shitjet e naftës iraniane”, tha ekspertja me qendër në Uashington për DW.
Qëllimi është që të thahen sistematikisht burimet e të ardhurave të regjimit dhe ta privojnë atë nga çdo “hapësirë frymëmarrjeje” ekonomike. Kjo politikë synon ta detyrojë Iranin të kapitullojë ose të paktën të bëjë lëshime të gjera pa shkaktuar një luftë të madhe rajonale.
Mjetet ushtarake luajnë një rol mbështetës në këtë strategji. Vendosja e transportuesve të avionëve në Lindjen e Mesme dhe theksi në opsionet ushtarake shërbejnë kryesisht si pengesë. Ndërsa Donald Trump ka spekuluar publikisht për një “ndryshim të mundshëm të regjimit”, sipas ekspertes Bradost, një sulm ushtarak në shkallë të gjerë është vetëm një mjet i fundit për Uashingtonin. SHBA-ja hesh poshtë luftërat e zgjatura dhe pushtimin e Iranit dhe, sipas saj, nuk ka një plan konkret për një ndryshim të detyruar të pushtetit.
Perspektiva e Izraelit: Presioni dhe kërkesat
Izraeli mban një qëndrim më drastik ndaj Iranit. Të dielën, gjatë një fjalimi në një konferencë në Jerusalem, Netanyahu përsëriti qëndrimin e Izraelit se çdo marrëveshje me Iranin duhet të përfshijë çmontimin e infrastrukturës bërthamore të Iranit dhe heqjen e uraniumit të pasuruar – jo vetëm kufizimin e pasurimit të uraniumit.
Izraeli deklaroi gjithashtu se raketat balistike të Iranit dhe mbështetja për përfaqësuesit rajonalë duhet të adresohen kur SHBA-të negociojnë me iranianët.
“Nuk duhet të ketë asnjë lloj kapaciteti pasurimi – jo vetëm për të ndaluar pasurimin, por për të çmontuar pajisjet dhe infrastrukturën që e bëjnë të mundur pasurimin në radhë të parë”, tha ai në konferencën vjetore të presidentëve të organizatave të mëdha hebraike amerikane. Netanyahu shtoi se ishte “skeptik” se iranianët do t’i përmbaheshin çdo marrëveshjeje me Trump.
Ndërsa Uashingtoni mbështetet në rritjen graduale të presionit, Izraeli po shtyn për një vendim të shpejtë. Netanyahu ka frikë se një ndryshim i mundshëm i kursit nën administratat e ardhshme të SHBA-së mund ta forcojë përsëri pozicionin e Iranit. Prandaj, Izraeli dëshiron një ndërhyrje më vendimtare dhe të drejtpërdrejtë nga SHBA-të, nëse është e nevojshme edhe ushtarakisht.
Interesa dytësore politike dhe strategjike
Dallimet duhet të shihen gjithashtu në një kontekst më të gjerë. Udhëtimet e Netanyahut në Uashington i shërbejnë jo vetëm politikës së Iranit, por edhe imazhit ndërkombëtar të Izraelit.
Sipas Talebisë, reputacioni ndërkombëtar i Izraelit në SHBA dhe Evropë është dëmtuar, “gjë që gjithashtu zvogëlon gatishmërinë e Uashingtonit për të vepruar si një mbështetës i pakushtëzuar i një veprimi gjithëpërfshirës ushtarak izraelit kundër Iranit”, tha eksperti për DW.
Për më tepër, stabiliteti rajonal dhe global luan një rol më të madh për SHBA-në. Uashingtoni duhet të mbajë nën vëzhgim jo vetëm Izraelin, por edhe aleatët e tij evropianë, situatën në tregjet e energjisë dhe rrezikun e përshkallëzimit rajonal.
Nga perspektiva e SHBA-së, një marrëveshje e kufizuar me Iranin mund të blinte kohë dhe të shmangte konflikte më të mëdha, edhe nëse nuk adreson të gjitha shqetësimet e sigurisë së Izraelit. /DW
