Nga Erl Kodra
Kur vjen fjala për disidencën – sipas kuptimit të parë – letersia e realizmit socialist nuk përmban asnjë tipar të saj. Në të vërtetë ka patur disa autor që kanë shkruar letersi disidente, por ata ose janë burgosur, ose janë vrarë nga regjimi komunist.
Është interesante se si flitet rreth dhe për disidencën – bie fjala për Ismail Kadare ose ndonjë autor tjetër – kur sipas të gjitha përkufizimeve, disidenca nuk ishte një ndër cilësitë e veprës së tij. Vini re se këtu është fjala vetëm për disidencën, dhe jo për ndonjë vlerë tjetër letrare ose estetike të Kadaresë ose autorëve të tjerë.
Sipas Cambridge English Dictionary, disident është “një person që publikisht nuk pajtohet dhe kritikon qeverinë”. Duke përjashtuar disa autorë të burgosur ose të pushkatuar, si Pjetër Arbnori, At Zef Pëllumbi, Genc Leka, Vilson Blloshmi, Havzi Nela – autorët e tjerë shqiptar që kanë jetuar dhe krijuar përgjatë viteve 1945-1990 në Shqipëri – nuk përmbushin kriteret e përkufizimit të CED (Cambridge English Dictionary).
Kjo ka sjellë njëlloj gare të pamerituar dhe të pakuptimitë të disa autorëve dhe studiuesëve që mëtojnë t’i veshin Ismail Kadaresë një cilësi që ai nuk e ka patur kurrë. Për më tepër që ai ka lënë prova të bollshme letrare se ai nuk ishte një kritik i qeverisë komuniste.
Ka prova se përgjatë regjimit komunist është shkruar letërsi e jashtëzakonshme disidente, por për fat të keq, për këta autor pothuaj nuk flitet kurrë, pavarësisht vlerave të larta estetike, por edhe morale e njerëzore që ata kanë. Është e pabesueshme se si mund të pretendohet disidenca e autorit të “Ku t’i kërkoj rrënjët e tua Parti” – kur autorë të tjerë kanë shkruar letërsi tipike disidente, me estetikë dhe mjeshtri të lartë artistike.
Shembujt mund t’i diskutojmë, madje duke i krahasuar.
