Kur u krijua në vitin 2019 me ligj të posaçëm, Korporata e Investimeve Shqiptare (AIC) u prezantua si një instrument modern i shtetit për të mobilizuar kapital publik dhe privat dhe për të zhvilluar pronat shtetërore. Ideja ishte që Shqipëria të kishte një strukturë të ngjashme me fondet sovrane apo agjencitë zhvilluese që menaxhojnë asetet publike dhe i kthejnë ato në projekte konkrete investimi.
Gjashtë vite më vonë, bilanci real i kësaj strukture mbetet shumë larg pritshmërive.
Lista e projekteve të shpallura është e gjatë: komplekse qeveritare, zona ekonomike, muze, stadiume, zona zhvillimi, parqe teknologjike dhe qendra ekspozitash. Por në praktikë, produktet konkrete janë pothuajse të papërfillshme. I vetmi projekt i realizuar me të cilin krenohet Korporata është parku teknologjik “Durana Tech Park”, e cila konsiston kryesisht në regjistrimin formal të disa kompanive në adresën e parkut në Xhafzotaj, për të përfituar lehtësi fiskale, por parku mbetet ende virtual, pa asgjë të ndërtuar.
Në një projekt që duhej të ishte motori i inovacionit teknologjik të vendit, rezultati i deritanishëm është një park “virtual”, pa infrastrukturë reale dhe me përzgjedhje kompanish që është kritikuar për mungesë transparence.
Ndërkohë, pjesa tjetër e projekteve vazhdon të qarkullojë në faza koncepti, fizibiliteti apo thirrjesh të përsëritura për partnerë privatë, pa prodhuar ende rezultate të prekshme.
Projekte që kthehen vazhdimisht në pikën zero
Plani i punës i AIC për vitin 2025, i konsultuar nga ekofin.al, përmend një numër të madh projektesh: komplekse qeveritare sektoriale, godina të reja për institucione, zona ekonomike kulturore, muze, projekte sportive dhe zhvillime të mëdha urbane.
Por realiteti është se një pjesë e konsiderueshme e këtyre projekteve janë shpallur disa herë dhe kanë dështuar të tërheqin investitorë.
Një rast domethënës është projekti “Lift Tower”, i cili është shpallur 6 herë pa arritur të gjenerojë interes nga investitorët. Vetëm pas disa dështimesh radhazi, Korporata u detyrua të ndryshojë kushtet e garës duke i dhënë partnerit privat 5% më shumë të sipërfaqes së ndërtimit. Ky ndryshim në një projekt që parashikon mijëra metra katrorë ndërtim dhe një kullë me 40 kate është një lëshim shumë i madh që bëhet në dëm të publikes.
Në shumë raste të tjera, projektet mbeten në fazë konceptimi, studimi fizibiliteti ose negociatash që zgjasin me vite.
Bilancet financiare: shpenzime pa të ardhura
Pasqyrat financiare të audituara tregojnë një tablo edhe më domethënëse për mënyrën se si funksionon Korporata.
Në vitin 2023, AIC regjistroi humbje prej rreth 51 milionë lekësh, kryesisht për shkak të shpenzimeve operative dhe të personelit.
Në vitin 2022, humbja e raportuar ishte edhe më e lartë, rreth 69 milionë lekë.
Struktura e të ardhurave dhe shpenzimeve tregon një paradoks të qartë: Korporata nuk gjeneron pothuajse asnjë të ardhur nga aktiviteti i saj kryesor, ndërsa shpenzimet kryesore lidhen me paga, shërbime dhe administrim.
Edhe në vitin 2024, sipas pasqyrave financiare të audituara, të ardhurat nga aktiviteti i shfrytëzimit mbeten praktikisht zero, ndërsa shpenzimet operative dhe të personelit vazhdojnë të jenë të konsiderueshme.
Fitimi i raportuar për vitin 2024 nuk lidhet me realizimin e projekteve investuese, por kryesisht me të ardhura financiare nga depozita dhe interesa, çka nënkupton se kapitali publik është përdorur më shumë si instrument financiar sesa si motor investimi.
Kjo krijon një pyetje të thjeshtë: nëse kapitali publik përfundon në depozita bankare për të gjeneruar interesa, cili është roli real i një korporate zhvillimi?
Një strukturë e shtrenjtë për taksapaguesit
Ndërkohë që zhvillimi i projekteve mungon, Korporata ka ndërtuar një strukturë të plotë institucionale.
Ligji i saj parashikon një arkitekturë të gjerë drejtimi që përfshin këshillin mbikëqyrës, drejtorin ekzekutiv dhe një bord këshillimor.
Kjo do të thotë paga për stafin, shpërblime për anëtarët e këshillit mbikëqyrës dhe për bordin këshillimor, si dhe një sërë shpenzimesh administrative.
Në mungesë të projekteve që gjenerojnë të ardhura reale, kjo strukturë mbështetet pothuajse tërësisht në fondet publike.
Diplomaci eventesh në vend të projekteve
Një tjetër tendencë e re që ka rënë në sy muajt e fundit është prania e shpeshtë e drejtuesve të AIC në forume dhe evente ndërkombëtare, nga Abu Dhabi dhe Davos deri në Berlin dhe së fundmi edhe Cannes.
Ekskursionet e Korporates
Në pamje të parë, kjo mund të duket si një strategji për të promovuar investimet. Por këtu lind një tjetër problem institucional.
Sipas ligjit, misioni i Korporatës së Investimeve Shqiptare është zhvillimi dhe menaxhimi i pronave shtetërore dhe realizimi i projekteve të investimit.
Promovimi i investimeve dhe tërheqja e investitorëve të huaj është një funksion që i është dhënë një institucioni tjetër shtetëror: Agjencisë Shqiptare të Zhvillimit të Investimeve (AIDA).
Në këtë kuptim, shfaqja e AIC në panaire dhe evente globale krijon një mbivendosje rolesh dhe një pyetje legjitime: a po shndërrohet Korporata në një strukturë të diplomacisë ekonomike, në vend që të fokusohet në zhvillimin konkret të aseteve publike?
Një instrument që ende nuk ka prodhuar zhvillim
Në teori, Korporata e Investimeve Shqiptare duhet të ishte një nga instrumentet më të rëndësishme të politikës ekonomike të shtetit shqiptar.
Ajo ka në dispozicion pronat publike, kapital shtetëror dhe fleksibilitet më të madh se administrata klasike për të realizuar projekte zhvillimi.
Por pas disa vitesh funksionimi, bilanci mbetet i dobët: projekte të shumta në letër, disa thirrje të dështuara për partnerë privatë, një park teknologjik ende virtual dhe një seri humbjesh financiare të mbuluara nga fondet publike.
Nëse nuk ndryshon qasja, ekziston rreziku që një instrument që u krijua për të zhvilluar pronën publike të përfundojë duke prodhuar vetëm plane, evente dhe raporte.
Ndërsa pronat shtetërore që supozohej të transformoheshin në projekte zhvillimi vazhdojnë të presin ende momentin e tyre. /Ekofin/
